Er zijn films die vanwege hun reputatie vanwege van tevoren al zo intrigerend zijn dat de spanning bij het opzetten van zo’n film al reusachtig is, zonder ook maar een scène of shot te hebben gezien. Caligula mag zich wat mij betreft duidelijk zo’n film noemen. Het enige dat je over deze film hoort is geklaag over het hoge pornogehalte van de film, het feit dat er zulke grote sterren in speelden en dat deze waarschijnlijk niet eens door hadden dat het om een dusdanig pornografische film zou gaan (een verhaal dat ik overigens als hoogst ongeloofwaardig beschouw).
Door de shock die de film teweeg bracht eind jaren ’70 en de dubieuze reputatie die hij nog steeds met zich meedraagt, zien weinig mensen deze film nog als kwalitatief interessant object. Ofwel de film wordt gezien als curiositeit, ofwel er wordt gepoogd de film te zien met een serieuzere invalshoek die de toeschouwer enkel laat walgen van het expliciete materiaal dat de film ons toont. Toch schuilt er meer in de film dan enkel curiositeiten en obsceniteiten, maar daarvoor is een andere kijkhouding geboden. Eentje die de film serieus neemt in zowel zijn narratief als zijn speelse perversie.

Het verhaal van Caligola, de derde keizer van het Romeinse rijk, leent zich natuurlijk voor een hoogst schokkerende film. Hoewel de eerste geschriften over zijn vermeende gekte pas een eeuw na zijn dood zijn verschenen, gaat men graag mee in het verhaal dat Caligola geheel doorgedraaid was. In zijn manie heeft hij zijn paard tot senator uitgeroepen, riep hij zichzelf tot God uit, wilde hij zijn zus huwen en installeerde hij in zijn paleis een bordeel met de senaatsvrouwen als hoeren. De laatste jaren zijn er ook geluiden te vinden die stellen dat Caligola volstrekt niet gek was maar dit allemaal deed om de senaat buiten spel te zetten, maar die interpretatie van Caligola’s leven is stukken minder sensationeel dan de algemeen geaccepteerde visie.
Zo dachten sensatiegerichte Penthouse-uitgever Bob Guccione en legendarische pornoregisseur Tinto Brass er ook over. Een verhaal over de manie van een keizer in een pervers universum van de Romeinse adel leent zich veel beter voor een sensationele pornofilm dan een keizer die een slim spelletje speelt maar uiteindelijk precies weet waar hij mee bezig is. Dat Bob Guccione het vooral ging om de perversiteiten van de film is duidelijk op te maken uit het feit dat hij de regie eerst in handen wilde geven van Lina Wertmüller, een van de grootste trashregisseuses van Italië.
Ondanks zijn pornografische achtergrond was Tinto Brass een toch iets fijngevoeliger regisseur dan de perversie die Guccione representeert. Dat de ideeën van deze twee figuren vaak tot botsingen leidde zie je ook duidelijk terug in de film. Brass zocht nog naar enige diepte in zijn interpretatie van Caligola’s leven, terwijl Guccione (die de editing in handen had) het vooral om expliciete seksscènes ging. De film is hierdoor tot een mix geworden van een mooi uitgewerkt verhaal, dat van tijd tot tijd dwarsgezeten wordt door zeer lange orgiescènes, die op hun beurt weer op een esthetisch niveau zeer tot de verbeelding spreken.

Dat Brass toegewijd was ook aan het dramatisch aspect van de film wordt vaak over het hoofd gezien door het afstandelijke karakter dat door de hele film heen de boventoon voert. De nadruk, zoals al gezegd, ligt met schuld aan Guccione, vooral op erotische scènes en veel minder op dramatische prestaties. Acteurs zijn vaak afstandelijk. Maar dit is weer goed te verklaren vanuit de film zelf.
Opvallend is namelijk dat de film zich haast geheel afspeelt onder de Romeinse adel. De bevolking komt haast nooit in beeld. Het enige moment dat de bevolking van Rome een prominente rol speelt in de film is wanneer Caligola incognito zich buiten begeeft en tot de ontdekking komt dat de bevolking zijn perverse praktijken verafschuwd. Het volk treedt hier op als commentator op de wereld van de Romeinse adel. De geperverteerde omgeving waar deze zich in ophoudt is niks om in mee te moeten leven, en Brass drukt dit mooi uit door het dramatisch aspect aan de ene kant nadruk te geven, maar aan de andere kant de acteurs heel erg oppervlakkig laat spelen. Nadruk op de dramatiek moet dan ook meer in beeld gezocht worden. Vele iconische taferelen van martelscènes, verraad, manie en passie zetten de toon in hoe de film ervaren wordt. De dramatiek die van de beelden afspat staat in scherp contrast tot het koele spel, waardoor de bevreemding van juist die perverse wereld nog sterker naar voren komt.

Waarom stuit de film dan op zoveel weerstand bij een publiek dat tegenwoordig ergere gewelddadige perversiteiten zoals Wanted gewend is? Oké, toegegeven, de film is natuurlijk niet perfect en zeker redelijk uit balans te noemen. Toch heeft de film veel meer een notie van esthetiek, diepgang en perversie op een dragelijker niveau dan de gemiddelde actiefilm die tegenwoordig het licht ziet.
Ik durf te stellen dat, mede door de reputatie van de film, men deze film zo verafschuwd vanuit een hypocriet gevoel van schuld en schaamte tegenover perversiteit. Zodra zo veel expliciete seks wordt getoond op het scherm gaat er gelijk een alarm rinkelen bij de meeste mensen dat de film niet meer is dan een ordinaire pornofilm. Een pornofilm die dus niet gewaardeerd kan worden, want stel dat mensen straks gaan denken dat je zelf een pervers persoon bent, alleen omdat je niet afgeschrikt wordt door een film die gevuld is met pornografische scènes.
Een hypocriet idee, als je het mij vraagt, want men gaat zich schamen voor iets dat zelfs plezierig kan zijn tegenover mensen die zich hoogstwaarschijnlijk schuldig maken aan precies hetzelfde. Dat is zonde, want een toch erg goede en interessante film als Caligola wordt hiermee toch al gauw verdoemd tot de dubieuze status die de film nu heeft.