Er was een belangrijke reden dat ik 563 minuten van mijn leven besloot te wijden aan de tien delige serie die regisseur Krysztof Kieslowksi ooit maakte voor de Poolse televisie. De onvolprezen Stanley Kubrick noemde deze Dekaloog-cyclus het enige meesterwerk dat hij bij leven op zou kunnen noemen.

Kieslowski startte eind jaren ’80, samen met zijn vaste co-scriptschrijver Krzystof Piesiewicz en componist Zbigniew Preisner, een grootschalig televisieproject dat de tien geboden in de destijds hedendaagse Poolse samenleving zou plaatsen. Zoals hij later ook deed met de Trois Couleurs trilogie, ondoet hij elk ogenschijnlijk bemoedigend gebod van enige moraal en dramatiseert hij deze door er een geheel eigen, minder letterlijke (en dikwijls zwartgallige) draai aan te geven.

De cyclus bestaat uit tien korte films van iets minder dan een uur, een moment uit het leven van in elke aflevering andere personages beslaande, elk rondom een van de tien geboden. Maar Kieslowski zou Kieslowski niet zijn als deze verhaallijnen nergens overlappen; vrijwel de gehele Dekaloog speelt in en rondom hetzelfde troosteloze woonblok. En in deze minimalistische keuze ligt ook de kracht van de cyclus, de ogenschijnlijke complexiteit van het moderne leven wordt herleid naar basisprincipes.

Hoewel het aan de aflevering gekoppelde gebod niet altijd even duidelijk naar voren komt, draait het elke keer om een gepleegde handeling. Qua verhaalopbouw kiest Kieslowski ook voor het minimale, meer dan deze handeling wordt er niet getoond, wat de uitwerking op de kijker juist ten goede komt. Goed voorbeeld hiervan is Kieslowski’s variant op het gebod ‘Gij zult niet doodslaan’: een man moordt koelbloedig, waarna deze zelfde man even koelbloedig wordt geëxecuteerd. Weinig meer wordt er getoond, maar het raakt je als een baksteen, en pretentieus geneuzel of overdadig sentiment blijft bespaard. Ook de muzikale ondersteuning van Preisner sluit perfect aan bij deze wijze van film maken, op de toonzettende pianoklanken tijdens de begintitels na kennen de afleveringen een minimale soundtrack die zelden op de voorgrond treedt of zelfs aanwezig is. Iets waar veel filmcomponisten nog iets van kunnen leren.

Hoewel de episodes qua niveau erg wisselend zijn, blijkt de grote kracht van de Dekaloog pas bij het zien in zijn geheel. De Dekalog is een totaalkunstwerk, een ensemblefilm die de aspecten van het mens-zijn benaderd als geen ander en de kijker daar zowel in meesleept als aan het denken zet. Nergens gekozen voor een ethisch standpunt, wellicht ook de meest reële en daardoor passende keuze.

De losse afleveringen zijn duidelijk films an sich, een kop en een staart hebbend evenals een eigen verhalend vermogen om te blijven boeien, maar de kracht van de cyclus ligt in het geheel van Kieslowski’s eigentijdse visie op de tien geboden. Het is een knap in elkaar geweven werk dat de moderne samenleving analyseert en ontleedt, maar tevens ethische vraagstukken oproept. Absoluut een meesterwerk dat weinig weerga kent, daar geef ik Kubrick graag gelijk in, maar dat ‘het enige’ laat ik nog even in het midden.

In het vervolg op dit artikel zal ik de losse afleveringen analyseren en dieper ingaan op de inhoudelijke kracht van het geheel.