Direct Cinema (2/2)

20 augustus 2008 · · Analyse

Vorige week opende ik dit tweedelige artikel over de Direct Cinema met de stelling dat deze filmstroming een grote verwantschap kent met de fotojournalistiek. Niet alleen in werkwijze, ook de ongekunsteldheid en de pretentie tot objectief verslag hebben ze gemeen. Toch gaf ik al aan dat de kijker zich voortdurend moet afvragen hoe objectief het verslag werkelijk is. Hierin schuilt het grote verschil met de traditionele documentaire, want de uitspraken van geïnterviewden en gebruikte commentaarstem die daarin voorkomen zijn per definitie subjectief. Extra oplettendheid is dus geboden, wat de films tot boeiende, maar niet altijd even makkelijke kost maakt. Vandaar dat ik eindigde met de stelling dat voor dit soort films in het huidige medialandschap weinig ruimte meer is.

De moeilijkheidsgraad van de films wordt verhoogd door de volwassenheid waarmee de kijker tegemoet wordt getreden. Niet de maker verzorgt de interpretatie van de materie, maar de kijker zelf. Tegelijkertijd moet de kijker zich ervan bewust zijn dat de montage wel degelijk manipulatief kan zijn. Door fragmenten wel of niet, of in een bepaalde volgorde te tonen, beïnvloedt de regisseur de interpretatie van de kijker ten slotte. Hoe zou Salesman gewerkt hebben als niet getoond werd dat de verkopers flink gepusht worden alles uit de kast te halen hun Bijbels te slijten? Of als het gevloek en cynisme van verkoper Paul Brennan achterwege zou zijn gelaten en men hem enkel in een beter humeur getoond zou hebben? Interessant om in ogenschouw te nemen, want zelfs binnen een schijnbaar volledig neutraal beeld van de realiteit blijkt er nog genoeg ruimte voor allerlei nuanceverschillen.

Uit hetgeen ik tot nu toe schreef mag de indruk ontstaan dat het kijken van een film uit de Direct Cinema een strikt cerebrale ervaring is, maar dit zou onterecht zijn. Op emotioneel vlak werken ze, op een andere manier, zelfs beter dan menig speelfilm. Niet zo vreemd, want het zijn ten slotte echte mensen die gefilmd worden. Het maakt hun emoties en persoonlijke problemen een stuk directer dan de geacteerde dramatiek van de speelfilm. Dit is geenszins als diskwalificatie van de speelfilm bedoeld. Het grote verschil is dat speelfilms meestal raken door het totaalplaatje; goed acteerspel kan ontroeren, een mooie beeldcompositie of muziek. Vaak is het een combinatie van dergelijke facetten, maar zelden wordt een kijker geraakt door alleen de emoties van de vertelling. Dit ligt anders bij Direct Cinema. Hier is de concentratie geheel op de personages gericht en staan filmtechnische zaken daartoe in dienst, terwijl dit bij de speelfilm, zeker de meer artistieke, een doel op zich kan zijn.

Het aantrekkelijke van Direct Cinema is dat het voldoende verwachtschap met de (speel)film bezit, maar tegelijkertijd een aantal belangrijke verschillen kent. Daardoor worden vraagstukken zichtbaar die de kern raken van hoe film (maken en kijken) werkt. Ze vallen op doordat veel van de elementen die men van film gewend is, zoals acteerwerk, uitgewerkt plot en muzikale ondersteuning ontbreken. Daardoor is Direct Cinema misschien wel de meest basale vorm van film en moet het, ondanks de relatief kleine output, als een belangrijk hoofdstuk binnen de filmgeschiedenis worden gezien. De invloed reikt bovendien ver; de hedendaagse reality tv is geënt op de grondbeginselen van Direct Cinema, waarbij de vragen in hoeverre van een neutraal verslag sprake is en of het gedrag van het object niet beïnvloed wordt door de aanwezigheid van camera’s net zo goed op zijn plaats zijn.



2 Reacties

  1. Kaj van Zoelen

    Nuanceverschillen? Er kunnen hele andere werelden gecreëerd worden door de montage.

    Niet zo vreemd, want het zijn ten slotte echte mensen die gefilmd worden. Het maakt hun emoties en persoonlijke problemen een stuk directer dan de geacteerde dramatiek van de speelfilm.

    Want?

  2. Rik Niks

    Eenvoudigweg omdat je je er bij een speelfilm altijd, al is het maar een beetje, van bewust bent naar (na)gespeelde situaties of emoties te kijken. Deze ‘belemmering’ geldt niet voor Direct Cinema, waar acteren niet aan de orde is. Dus ja, zo’n arme student die door Dylan wordt uitgekafferd of de beelden van de chaos rond de moord bij het concert van de Rolling Stones doen mij bijvoorbeeld meer dan willekeurige vergelijkbare situaties in speelfilms.


Reageer op dit artikel