Iedereen kent de uitdrukking wel: “Het boek was beter,” is een gevleugelde uitspraak geworden voor het bioscoopgaand publiek als een boekverfilming niet precies gaat zoals de bioscoopganger in gedachten had. De discussie of dat verantwoord is, is alweer oud en op deze plaats eigenlijk ook helemaal niet meer zo interessant. Die discussie is namelijk vooral verworden tot een welles nietes geroep tussen partijen die films kijken om even simpelweg vermaakt te worden en degenen die films als een op zichzelf staande kunstvorm zien.
Interessanter is eigenlijk om te kijken waar een zo een uitspraak vandaan komt, en wat je er mee gedaan wordt in de filmbenaderingen. Film is namelijk net als literatuur een sterk narratief medium. Het gros van de films wordt gemaakt om het publiek een verhaaltje voor te schotelen, eentje met begin, midden en eind. Dat film een narratief medium is zal niet als een schok overkomen, maar wat vaak over het hoofd gezien wordt is hoe het visuele van de film in dienst kan staan van het vertelde verhaal. Er zijn wel een handjevol werken over verschenen, maar tot aan twee jaar geleden konden geen daarvan echt een goede handleiding geven over hoe de beeldtaal van een film om te zetten naar een narratologische lezing.
Tot aan twee jaar geleden, zei ik, want toen kwam daar ineens Peter Verstraten met zijn ‘Handboek Filmnarratologie’, een boek dat juist zou gaan over de verhouding tussen beeld en verhaal.

Verstraten heeft zijn theorie over het lezen van beeld laten inspireren op de theorieën van een van de grootste literatuurwetenschappers die Nederland na de tweede wereldoorlog heeft voortgebracht: Mieke Bal. Bal maakt gebruik van een zeer structuralistische benadering van literatuuranalyse. Element voor element behandelt zij om vervolgens ieder element ook een functie binnen de tekst te geven. Dit is vaak een tijdrovend werk, maar voor wie het geduld heeft om een verhaal zo uitgebreid te analyseren werpt het zeker vruchten af. Met een handzaam begrippenapparaat weet je gelijk waar je aan toe bent met verschillende aspecten van een verhaal, en zo kun je uiteindelijk tot een logische interpretatie van tekst komen.
Verstraten gaat op dezelfde structuralistische wijze te werk wanneer hij naar films kijkt. Ieder shot, ieder kleurtje, ieder gesproken woord kan een betekenis hebben, en heeft dat dus vaak ook. Door op deze manier heel secuur naar films te kijken en ieder onderdeeltje van een film te benoemen en een functie te geven komt hij al gauw uit op zeer overzichtelijke en toereikende handvatten om een film te analyseren op het narratologische vlak.

Maar naast de zeer gedetailleerde analyses is het belangrijkste dat Verstraten doet met Mieke Bals Narratology nog wel de introductie van het begrip focalisatie in zijn filmanalyses. Focalisatie is een begrip dat in de literatuurwetenschap al wijd verspreid is en een zeer belangrijke plaats in neemt bij het benaderen van narratologie, maar ook bij genrebenadering. Het begrip gaat vooral uit van het feit dat alles dat beschreven wordt in een tekst gezien moet worden, maar dat er dus ook iemand moet zijn die datgene ziet en dus kan beschrijven. Dit kan een personage zijn in het boek, maar ook een anonieme vertelinstantie, degene die het hele verhaal rangschikt. Degene die beschrijft doet dit altijd met een motivatie en dus hetgeen dat beschreven wordt is dus ook altijd gekleurd door degene die het beschrijft.
Dat klinkt ingewikkelder dan dat het is. Als ik bijvoorbeeld over een gebeurtenis vertel zal ik dat nooit kleurloos kunnen doen. Ik heb een reden om iets te vertellen en ik heb daar ook zo mijn mening over. Die reden en mening hebben invloed op mijn woordkeus en zo zal datgene dat ik vertel altijd beladen verteld worden, nooit neutraal.
Dit is ook precies wat Verstraten toepast als hij naar films kijkt. Ieder beeld, ieder shot koppelt hij aan een motivatie. Er is altijd een reden om juist net dat ene beeld te tonen dat getoond wordt. Als die motivatie gevonden wordt kan dat erg veel betekenen voor de ware toedracht van een shot en de betekenis die deze krijgt in het geheel van de film.

Het hele boek door is Verstraten zich bewust van de betekenis die hij aan beelden toe kan dichten en alles wat hij naar voren brengt laat hij ook gepaard gaan met uitgebreide voorbeelden. Nooit is wat hij wil zeggen ook maar enigszins onduidelijk. Na het lezen van dit boek merk je dat je automatisch al anders naar beelden gaat kijken, zonder dat het een vervelende bijsmaak gaat hebben. Verstraten haalt namelijk het plezier van film kijken niet weg door met een gortdroge analytische theorie te komen, hij voegt enkel wat toe aan de filmervaring.

Het boek ‘Handboek Filmnarratologie’ is alweer toe aan zijn tweede druk en ter gelegenheid daarvan heeft Peter Verstraten het boek uitgebreid met een casestudy van The Virgin Suicides. Het boek is uitermate geschikt voor diegene die dieper in willen gaan op het narratieve element in film, en hoe beeld en geluid in dienst kunnen staan van het verhaal, maar ook los van elkaar op narratief niveau geanalyseerd kunnen worden. Ik kan je verzekeren, het zal de ervaring van het film kijken enkel verrijken.

Peter Verstraten: Handboek Filmnarratologie, Uitgeverij Vantilt, Nijmegen.
ISBN-10 90 77503 65 X
ISBN-13 978 90 77503 65 2