Nee, geen From Russia With Love, zoals jullie waarschijnlijk verwacht hadden. Mijn recensie daarvan, de laatste in mijn reeks over mijn favoriete James Bond films, volgt nog aan het eind van het jaar tussen Kerst en Nieuwjaar. In plaats daarvan een verhaal over een recente filmervaring: Afgelopen maandagavond toog ik samen met mijn nicht naar de Chassé Cinema te Breda, teneinde daar een lezing van Jan Salden bij te wonen over de Russische regisseur Andrei Tarkovsky en zijn film De Spiegel (Zerkalo), gevolgd door een vertoning van de film. Salden vertelde bezield over het leven en oeuvre van Tarkovsky. Met enkele fragmenten lichte hij in dat oeuvre terugkerende thema’s en beelden toe. Na elk van deze scènes vroeg hij eerst om de interpretatie van het publiek voordat hij met zijn eigen inzichten kwam. Daarna vertelde hij ons wat we volgens hem moesten weten over De Spiegel voor we hem gingen kijken.

Er was geen lineair verhaal, acteurs spelen meerdere personages en we moesten de film vooral niet proberen te begrijpen als één geheel. “Want dan gaat u een hel tegemoet vanavond,” aldus Salden. De Spiegel is namelijk geen proza, maar poëzie. Zo moesten we er volgens de spreker ook naar kijken, als een gedicht. Over herinneringen van Tarkovsky uit verschillende levensfases. Salden gaf ons een beetje een kader om een aantal daarvan te kunnen plaatsen en raad nogmaals af de film te proberen te begrijpen. We moesten hem voelen. Daarna begon de film.

Aan dat advies heb ik me tijdens het kijken echter niet echt gehouden. Ik merkte dat ik toch regelmatig op zoek was naar de betekenis achter de beelden die ik voorgeschoteld kreeg, naar iets diepers. Die zoektocht leverde vrijwel niets op. Waarom zocht ik überhaupt? Omdat ik toch geregeld net niet genoeg had aan het visuele alleen. Ik wilde bijvoorbeeld wel eens weten of de telkens terugkerende spiegels werkelijk iets betekenden, of ze meer waren dan een afgezaagde metafoor voor (zelf)reflectie en via die weg herinnering. Tarkovsky noemde de film toch niets De Spiegel?

Gelukkig was ik niet de hele film bezig met vruchtloze analyse. Sterker nog, meestal was de kracht van de beelden op zich genoeg om mijn aandacht meer dan vast te houden. Wat Tarkovsky en cameraman Georgi Rerberg soms deden met camerabewegingen, kadrering en vooral belichting was vaak een lust voor het oog, visuele kunststukjes waar de meeste filmmakers niet eens van durven te dromen. Zo nu en dan vond ik shots wel te lang duren. Tegelijk vervloekte ik Tarkovsky af en toe voor het niet lang genoeg vasthouden van een aantal prachtige plaatjes. Neem nou het beroemde beeld hierboven. Op een gegeven moment voelde ik het aankomen, maar moest er toch nog lang op wachten. Toen het moment dan eindelijk daar was… was het in een ogenblik weer voorbij. “Verdomde Rus, hier had ik van willen genieten, dit had ik langer op me willen laten inwerken man,” dacht ik bij mezelf.

Voor mijn gevoel duurde dit shots slechts een fractie van een seconde, veel te kort. Nu ik dit zo opschrijf begin ik me echter af te vragen of dit wel zo was. Waren de mooie shots echt zo kort, of ervoer ik ze als zodanig omdat ik wilde dat ze nóg langer duurden dan ze deden? Lag mijn ervaring aan Tarkovsky, of aan mijn eigen perceptie van tijd tijdens deze scènes? En nu ik erover nadenk, is dat nochtans niet een van de diepere gedachtes die Tarkovsky in de film presenteert (o.a. in de scènes met zijn moeder in de drukkerij)? Schuilt er achteraf gezien dan toch meer achter De Spiegel dan adembenemende cinematografie? Interessant.

Aanstaande maandag wordt de film nogmaals vertoond in de Chassé Cinema te Breda, deze keer echter zonder lezing. Salden zal zijn verhaal nog wel doen op 9 december in het Filmtheater Plaza Futura te Eindhoven en op 5 januari in de FilmFoyer Tilburg.