Met het landelijke Bergman-retrospectief ‘Bergmania’ in zijn laatste fase, kan ik al wel concluderen dat het zien van Persona op het witte doek veruit de meest verpletterende bioscoopervaring van het afgelopen jaar was. Een film die door zijn stilistische schoonheid vanzelf uitnodigt vaker bekeken te worden, wat weer een must is om betekenis te vinden in de abstracte vertelling over twee vrouwen die beiden tegenovergesteld omgaan met zowel hun persoonlijk leed als moeilijke vragen over het bestaan in zijn algemeenheid.

Persona luidde, na een korte werkonderbreking wegens ziekte, een nieuwe fase in in het werk van Ingmar Bergman. Meer dan voorheen werkt hij hier met abstracties. Nieuw is dat de film vanaf een bepaald moment, aangeduid met het ‘scheuren’ van de filmrol, zelfs niet meer te beleven is als een vertelling. Voorgaande films waren, hoe moeilijk te duiden soms ook, van begin tot eind min of meer lineaire verhalen. In Persona zoekt Bergman naar andere uitingsvormen om de complexe psychologische probleemstelling in beelden om te zetten. Zo laat hij beelden elkaar overlappen, herhaalt hij een lange monoloog vanuit een ander perspectief en voegt hij korte, op zichzelf staande raadselachtige fragmenten toe. Tezamen met het gebrek aan handelingen maakt dit een geheel nieuwe filmische dimensie zoals Bergman die nog niet eerder betreden had.

Waar gaat Persona dan over? In verhaaltechnische zin over een actrice die van het een op het andere moment besluit niet meer te spreken en door een jongere verpleegster ter verzorging naar een eilandje wordt meegenomen. Eenduidig betekenis geven aan het geheel is moeilijker. De film zit zo vol clues dat voor vele interpretaties wel iets te zeggen valt. De essentie lijkt mij echter dat beide personages ten opzichte van elkaar als puzzelstukjes zijn: beide bezitten én missen iets dat de ander (niet) heeft. Aanvulling is essentieel om met hernieuwd vertrouwen in het leven te kunnen staan. Persona gaat over de discrepantie tussen het ‘zijn’ en de manifestatie van zichzelf (persona = masker of sociale rol). De actrice denkt die breuk te overbruggen door niet meer te spreken: taal is immers een gestileerde uitingsvorm die per definitie tot oneffenheden en zelfs leugens leidt. Dat betekent ook dat ze niet meer in staat is gevoelens van empathie te uiten: spreken tegen haar is emotioneel onbevredigend, want er komt niets voor terug. Dit is de frustratie waar de verpleegster tegenaan loopt. Beroepshalve is ze gezegend met veel inlevingsvermogen, en nu ze eindelijk zelf een luisterend oor vindt, brengt dat haar niets verder. Gewend haar focus op met name haar patiënten te richten is ze niet in staat tot de zelfreflectie waar de actrice wel toe in staat is.

Wat me in Persona vooral boeide is de rake observatie hoe in de verhoudingen tussen mensen gevoelens van empathie dikwijls in onbalans zijn. In de verpleegster-patiënt-relatie kan het haast niet anders dan dat de verpleegster zich verdiept in de (emotionele) situatie van de patiënt, maar dat het bij eenrichtingsverkeer blijft. In Persona wordt dat zo extreem doorgetrokken dat de verpleegster zelfs in woord geen reactie krijgt. Mensen zoeken, al of niet bewust, naar een balans hierin. In een gezonde verhouding (in de brede zin van het woord) tussen twee mensen moet die balans er ook wel zijn, omdat deze anders snel doodbloedt. Dit is niet iets abstracts, maar gaat om zaken waar we in het dagelijkse leven voortdurend mee te maken hebben: wanneer men veelvuldig interesse toont in een ander, maar die nooit terugkrijgt, voelen we al snel aan dat dit iets ongezonds heeft. Dit is naar maar mijn mening waar Persona óók over gaat.

Hoe een dergelijke ongezonde balans zoals die zich in Persona voordoet, zich in een bredere, meer abstracte, context laat plaatsen is iets wat ik volgende week wil onderzoeken. Zoals gezegd biedt Persona tal van clues die het mogelijk maken de film vanuit verschillende invalshoeken te interpreteren. Volgende week zal ik dan ook een poging wagen aan de hand van enkele van deze clues een thema te duiden dat weliswaar niet direct benoemd wordt, maar mogelijk wel bewust in de film verborgen is.