Toen ik aan mijn vriendin vertelde dat ik gisteren een documentaire over een lettertype had bekeken keek ze me eens raar aan, waarna ze me even hartelijk in mijn gezicht begon uit te lachen. Ik neem het haar echter niet kwalijk, want het hoofdonderwerp klinkt ook wat saai, helemaal als daar anderhalf uur aan besteed wordt. Ook forumbezoeker Ric zei me gisteren over MSN dat het waarschijnlijk niet voor hem was weggelegd. De beste jongen heeft immers niets met design en krijgt niet zo snel een stijve plasser als hij iemand het bepalende lettertype ziet gebruiken (ik overigens ook niet, maar er zijn soms van die mensen). Dit soort reacties zetten me meteen aan het denken, want is Helvetica echt zo ontoegankelijk voor de non-designer? Is het niet de bedoeling van de documentairemaker een onderwerp te pakken en nieuwe mensen te interesseren, evenals de alwetende mens te entertainen/informeren?

Om gelijk met de deur in huis te vallen: Helvetica is geen top productie. Kwalitatief valt het tegen en soms zat de speelduur me erg in de weg. Dit komt voort uit het repetitieve karakter van de film, waarin interviews (de zogeheten talking heads) worden afgewisseld met muzikale intermezzo’s gevuld met beelden van het Helvetica in onze samenleving. Flyers, CD hoezen, posters, tassen, t-shirts, stationsborden, vliegtuigen; je kunt het zo gek nog niet bedenken of de tekst prijkt in Helvetica. Toch, na de tweede keer zo’n intermezzo te hebben gezien snapte ik het punt: Helvetica is overal om ons heen. Prachtig, geweldig, move on. Maar nee, de documentairemaker blijft stug doorgaan met deze vaak twee minuten durende filmpjes waarin we niets meer te weten komen dan bij de eerste keer. Het is een vervelend gegeven dat de documentaire echt hardnekkig in de weg zit.

Natuurlijk dient zo’n tussenstukje wel zijn functie. Het lettertype heeft een ongelofelijke historie en is bepalend voor het beeld van ongeveer alles wat maar een beetje met grafisch design te maken heeft. Zoals eerder gezegd, je ziet het overal. Dus het is logisch dat er een hoop informatie wordt losgelaten op de kijker, waarvan je soms even terug getrokken moet worden om na te denken over wat je hebt gezien. De informatie wordt stopgezet en voor de lol zijn er een aantal beelden met muziek geplaatst, want het had ook net zo goed zwart beeld kunnen zijn. Het doseren van de informatie is daarom heel belangrijk: in plaats van een zwerm informatie los te laten en de kijker na een kwartier eventjes rust gunnen, kunnen die rustmomenten ook worden verdeeld over de gehele documentaire. Een goed voorbeeld hiervan is de BBC documentaire The Genius of Photography, waarin het eigenlijk niet opvalt dat er rustmomenten zitten tussen de informatie gevende hoofden omdat deze erg kort zijn en vaker terugkomen. Er verschijnt in beeld een foto die we al eerder hebben gezien, met een titel eronder, zonder muziek of geluid. Bam, volgende hoofdstuk. Een paar shots van de plaats waar het moment in de historie plaats vind, nog wat nieuwe foto’s en daar begint de eerste man weer te praten. Het vereist inventiviteit om een documentaire over één bepaald onderwerp interessant te houden, en dat heeft allemaal te maken met het ritme, de infromatie en de rustmomenten. Helvetica verliest zich in die drie punten dus nog al eens.

Toch is het een hele mooi documentaire. Het eerste half uur krijgen we een lading informatie over het ontstaan, er wordt gesproken over modernisme en de oude garde krijgt het woord. Iedereen laat vol trots zijn liefde voor het lettertype zien, totdat ene Erik Spiekermann een grappig contrast geeft aan dit lofgezang. Het moment waarop ik rechtop in mijn stoel ging zitten, want de documentaire schenkt zijn aandacht aan het postmodernisme, waarin alle regels overboord gingen en de modernisten hun kindje zagen verdrinken in de wereld van de jongeren. Het contrast wordt aangescherpt, waarna we een half uur later eindigen in de tegenwoordige tijd. Misschien treurig, maar Helvetica is het ultieme neutrale lettertype, eentje die niet verbeterd kan worden. We zijn aanbeland in een tijd waarin we niet meer zo controversieel als de postmodernisten van de jaren ’70 en ’80 zijn. Alles lijkt al te zijn gedaan en wij zitten vast in die rare tijd waarin eigenlijk alle deuren openstaan, maar ook gelijk blijven gesloten.

Wat de documentaire vervolgens doet is je laten zien dat dit onderwerp niet alleen geld voor het lettertype, maar eigenlijk voor alle media. Als aspirant filmmaker vertaalde ik het verhaal van Helvetica naar een metafoor voor die rare tijd waarin we zijn beland. De tijd waarin ik niet iets kan bedenken wat Kubrick of Godard nog niet gedaan hebben. De tijd waarin eigenlijk elk idee al wel bedacht is en je dat als creatieveling heel erg klein lijkt te maken. Die dubbele laag vond ik heel bijzonder, iets dat me liet nadenken over de wereld waar ik me straks in ga bevinden. Wat wil ik doen met mijn filmmakerij? Geld verdienen? Volledig mijn eigen plezier benutten? En ik denk dat deze documentaire op die manier wel bijzonder kan zijn voor ons allemaal, om te laten zien dat we met z’n allen geen idee hebben wat we nu moeten doen, nu iedereen met elkaar verbonden is en alles al gedaan lijkt te zijn.

Ondanks zijn repetitieve aard en zijn technische onvolkomenheid is het een bijzonder stukje film. Want hoe saai hij soms ook kon zijn, uiteindelijk hebben de makers mij wel twee dagen laten nadenken over wat ik moet doen met mijn creatieve leven. De film zorgde ervoor dat ik dit redelijk openhartige stukje aan de lezer toon en ik daarmee hem of haar misschien interesseer diezelfde documentaire te bekijken. Helvetica geeft echter geen antwoorden, neemt zelfs niet de pretenties de oplossende factor te zijn, maar kaart alleen een gevoel aan. Het weerloze geopende dichte deuren gevoel dat ik momenteel ervaar, en volgens mij vele met mij. Uiteindelijk beantwoord ik hiermee mijn openingsvragen: Ja, Helvetica is toegankelijk voor elke filmkijker. Het klinkt allemaal wel erg Disney nu en krijgt Helvetica ook echt geen plekje in mijn top 100. Toch is het er eentje die ik een warm hart toedraag, zoals je dat ook zou doen met een film als Shark Attack III: Megalodon.