Land des Schweigens und der Dunkelheit (1971)
Land of Silence and Darkness

25 september 2008 · · Kritiek

Wat betekenen ons zicht en gehoor voor ons? Veel meer dan de middelen om film mee te bekijken en te beluisteren. Het zijn dé twee zintuigen waarmee de meesten onder ons de wereld ervaren en in ons opnemen. Tast, reuk en smaak spelen uiteraard een rol, maar in het dagelijks leven maken we vooral gebruik van onze ogen en oren om de wereld om ons heen waar te nemen. Ze zijn ook essentieel voor onze sociale interactie en communicatie. Wat als je beide niet meer kunt gebruiken, of dat zelfs nooit hebt gekund? Hoe ziet de wereld er dan uit? Hoe communiceer je en heb je contact met mensen? Als je geen beelden of geluid meer opneemt, hoe denk je dan? Hoe eenzaam is een doofblind bestaan?

In het uit 1971 stammende Land des Schweigens und der Dunkelheit stelt Werner Herzog geen van deze vragen direct, maar roept ze wel op. In 1971 is Herzog bezig met een opdrachtfilm als tijdens het filmen van een speech van de president van West-Duitsland zijn oog valt op hoe een man met zijn vingers in hoog tempo op de hand van de vrouw naast hem tikt. Hij voelt aan dat dit belangrijker is dan de president en laat zijn cameraman Jörg Schmidt-Reitwein diens 16mm camera op de vrouw richten. Zij blijkt de 56-jarige Fini Straubinger te zijn, een vrouw die tijdens haar tienerjaren zowel blind als doof werd. Een prachtige 82-minuten durende documentaire waarin zij andere leden uit de doofblinde gemeenschap ontmoet en hun worsteling met het bestaan bespreekt is het resultaat. Ze communiceert met andere doofblinden door een stelsel van tekens dat over de hand wordt geaaid (zie het plaatje hieronder). Een vrouw die wel kan horen en zien begeleid haar bijna de hele tijd, zodat ze kan communiceren met ‘normale’ mensen. Praten kan de doofblinde vrouw wel, en als de ander iets terugzegt glijdt de hand van haar begeleidster vliegensvlug in allerlei patronen over haar hand.

Fini Straubinger vertelt o.a. over haar jeugd, hoe ze toen twee zintuigen verloor en wat zij wél ziet en hoort. Haar land is namelijk helemaal niet stil en donker. Zij ziet een waas van licht en allerlei kleuren, terwijl ze nog van alles hoort, variërend van een aanhoudende piep tot geklop tot een gekmakend gedreun. Maar dat weerhoudt haar er niet van om door te blijven leven en zich in te zetten voor andere doofblinden in Duitsland. Eén van Fini Straubingers bezoeken in de film is aan een tehuis voor kinderen die doofblind geboren zijn. Naar hun lot en leefwereld kunnen we alleen maar raden. Zij hebben nooit echt kunnen leren communiceren, en meer dan basale concepten als voedsel, warmte en slaap kan hen moeilijk bijgebracht worden. Hun eenzaamheid en isolement wordt goed duidelijk in een aantal scènes, die niet alleen aangrijpend en/of ontroerend zijn, maar ook vooral tot nadenken zetten.

De crew bestaat slechts uit drie mensen: naast Herzog en Schmidt-Reitwein doet Beate Mainka-Jellinghaus na afloop van anderhalf jaar filmen (waarin Herzog slechts drie uur aan film opnam) de montage. Met zijn drieën en de medewerking van de gedocumenteerde mensen maakten zij een indrukwekkende film, die op de kracht van het onderwerp en de personen weet te roeren. Naast emotioneel roept Land des Schweigens und der Dunkelheit ook allerlei filosofische vragen over het menselijk bestaan, kennis, leren en communicatie op. De emotie noch de vragen worden door Herzog opgedrongen, als kijker doe je ongevraagd vanzelf het werk. Geen wonder dat de Teutoon zelf zegt dat “Of all my films, this is the one I want to be available to audiences the most,” het is één van de beste films uit zijn lange en indrukwekkende oeuvre.


Fini Straubinger

★★★★★


Onderwerpen:


1 Reactie

  1. Christiaan Boesenach

    “Of all my films, this is the one I want to be available to audiences the most.” Is de film inmiddels ook goed verkrijgbaar?

    Ik zag hem een jaar of wat terug als keuzefilm bij Zomergasten en was destijds erg onder de indruk. Prachtige scene die me is bijgebleven, is die waarin een van de personen een boom ‘voelt’.


Reageer op dit artikel