Meditatie Cinema

12 oktober 2008 · · Beschouwing

Apichatpong Weerasethakul

De Thaise regisseur Apichatpong Weerasethakul maakt eigenzinnige ‘junglecinema’, spirituele meditaties tussen natuur (dier) en stad (mens), en neemt hier verschillende personages mee op een reis die loopt over binaire opposities, spiegelende verhaalstructuren, en breekt ondertussen seksuele taboes, dat uiteindelijk samen een analyse vormt van de Thaise identiteit, als volk en cultuur; het zijn de thematische schakels waarmee Apichatpong zijn films steeds opnieuw opbouwt en verfijnt.
Veel kijkers zullen hem ongetwijfeld wegstrepen als een saaie variant van de arthouse cinema – slaapcinema – maar dan onderschikt dit publiek zich aan de personages van het verhaal, die wel betekenis kunnen halen uit de kleine momenten van het leven. Want Apichatpong beschrijft alles heel rustig en subtiel – zoals de seksuele tendensen tussen de spelers en het gevoel van herinnering en beleving (momentum) – en zegt hierin meer door geluiden en beelden (zijn gebruik van mise-en-scène wordt per film sterker), dan via een conventioneel plot. Ook met dit laatste element gaat de filmmaker echter zeer experimenteel en tegendraads te werk. Deze week beschrijf ik kort zijn biografie en achtergrond van werken, en daarna volgt er een analyse van Blissfully Yours (Sud sanaeha) (2002), zijn tweede officiële speelfilm.

Achtergrond

Weerasethakul is momenteel nog een festivalnaam (prijzen en erkenning op onder andere Rotterdam, Cannes en Venetië), maar zou een veel breder publiek mogen trekken. Geboren in 1970 als zoon van twee plattelandsdokters, heeft hij twee opleidingen gevolgd: Architectuur op de Khon Kaen Universiteit en Master of Fine Arts in Filmmaking op The School of the Art Institute of Chicago. Deze opleidingen vormen meteen de basis van zijn tweetalige, duale achtergrond en hij beschrijft deze tijd ook als een zoekproces voor zijn artistieke expressie. Zo probeerde hij zich niet alleen te uiten via architectuur, maar ook via schilderen en schrijven. Het was echter het filmen waarmee hij zich van begin af aan het best mee kon identificeren; hij ontwierp als eindproject van zijn opleiding architectuur een filmstudio.

Nadat hij begin jaren ’90 was begonnen met verschillende korte video projecten en andere media experimenten, bracht hij in 2000 Mysterious Object at Noon (Dokfa nai meuman) uit, een semi-documentaire in vrije vorm, die verschillende belevingswerelden van Thailand doorkruist: de populaire soapcultuur, sociale leefklimaat als achtergrond van actie, en improvisatie rondom het personage van Dogfahr. Een optelling van zijn kleinere werken, bleek dit een eerste duidelijke stap te zijn voor de verdere ontwikkeling van zijn stijl. Reeds in 1999 had hij zijn eigen productiebedrijf, Kick the Machine, opgericht, onafhankelijk opererend van het Thaise studiosysteem en diens regels (censuur), om experimentele films te bevorderen in zijn eigen land (de grootste markt ligt in soap opera’s). Op de site hiervan kan je een mooi overzicht krijgen van al zijn verschillende projecten, die lopen van speelfilms tot diverse video installaties, en zijn fotodagboek laat bijvoorbeeld goed zien hoezeer hij een zeer transparante filmmaker is; hij wilt graag op een open manier mensen bij films betrekken.

Blissfully Yours

Zijn eerste naamsbekendheid kreeg Weerasethakul met de film Blissfully Yours in 2002. Hij ontving er onder andere de Un Certain Regard Award op het Cannes Film Festival voor en de KNF Award op het Rotterdam Film Festival.

Het verhaal is in vergelijking met zijn latere werk vrij simpel qua opzet, hoewel veel dingen onuitgesproken blijven. Het vertelt via drie locaties over een aparte driehoeksverhouding tussen een vrouw op middelbare leeftijd, genaamd Ong, en een jonger koppeltje; Min en Roong. De film begint direct, zonder inleiding of aankondiging in een dokterskliniek waar de dames Ong en Roong samen zijn om de zwijgende Min te laten behandelen aan een huidziekte. Deze plek van actie betreft een autobiografisch element voor Weerasethakul – naast herinneringen aan zijn ouders en zijn verleden, haalt hij ook de basis voor zijn films uit verhalen die hij leest en hoort in de media. Zo is Min een immigrant uit Burma die wegens economisch belangen illegaal in Thailand verblijft – een hedendaags en prangend probleem voor het land waar Weerasethakul commentaar op levert.
Terug bij het verhaal trekken Min en Ong vervolgens samen op tot ze later Roong ophalen uit de fabriek waarin zij dagelijks honderden porseleinen katjes moet beschilderen. Het bijna cliché beeld van Aziatische werkomstandigheden komt hier kort naar voren. Alles is op locatie geschoten en dat dus alles echt is wat je ziet mag duidelijk zijn, maar het is meer dan dat, want dit geldt ook grotendeels voor de drie hoofdpersonages. Zo wordt er na de aftiteling niet vertelt hoe het met de personages verder is gegaan, maar met de acteurs die ze spelen, waarvan Min en Roong amateurs zijn. Ook de persoonlijke kenmerken komen hierin naar voren: Roong heet in het echt hetzelfde, de actrice Ong heeft de naam van moeder gebruikt, en Min speelt zelfs helemaal zichzelf; een echte immigrant uit Birma die illegaal werk zoekt in Thailand.

Na iets meer dan een half uur is er een plotselinge stijlbreuk in het verhaal van de film – een thematische en binaire oppositie die later in Weerasathekuls films steeds scherper naar voren komt. Het stedelijke landschap wordt namelijk verlaten, en we volgen nu Min en Roong die de natuur (de jungle) in rijden met de auto van Ong. De grap is dat nu pas, onder een heerlijk swingend Thais pop liedje, plotseling de credits van de film in beeld verschijnen, alsof dat wat vooraf gebeurd was, slechts als korte inleiding functioneerde voor het eigenlijke verhaal. Dit ‘tweede’ verhaal, waarin de onderlinge (seksuele) spanningen duidelijk zijn door de zogenaamde inleiding, is het sterkste deel van de film; een spirituele onderdompeling in de natuur, prachtig geschoten met wisselend zonlicht, schaduw, en een klein beekje als plaats waar deze spirituele onderdompeling letterlijk wordt genomen. De sterke audiovisuele sfeer gaat het plot nu voorbij in de plek waar de betekenis gezocht moet worden. Deze indringende, mystieke kracht van de natuur is tevens iets dat Weerasethakul steeds vakkundiger zal uitwerken en toepassen in zijn twee volgende speelfilms. Het is letterlijk een andere wereld geworden waarin je samen met de personages bevindt, en het laatste kwartier, een meditatieve rustpauze waarmee de actie en het plot ophoudt, is hierin perfect in zijn zintuiglijke beleving; een transcendentaal moment waarin de personages en kijker op één lijn komen te zitten.

Volgende week ga ik dieper in op deze thematiek van de tweedelige film, Weerasethakuls achtergrond van architect in de mise-en-scène, en bespreek ik onder andere zijn laatste twee films: het enigmatische Tropical Malady (Sud pralad) (2004) en het tijd overschrijdende Syndromes and a Century (Sang sattawat) (2006).


Onderwerpen:


3 Reacties

  1. Theodoor

    Ik was helemaal weggeblazen door Sud Pralad, als is het plot van die film op een bierviltje samen te vatten. Het was de combinatie van alledaagse personages en gebeurtenissen enerzijds tegenover mystieke, meditatieve en angstaanjagende beelden van de jungle anderzijds. Een prachtig koortsige film.

    Ook heb ik nu de dvd van Mysterious Object At Noon besteld, mede omdat ik interesse heb in de exquise cadavre-techniek van de surrealisten die hij hier op film toepast. Iets wat vrij uniek is.

  2. Bram Ruiter

    Afgelopen zaterdag kon ik het niet laten talloze trailers te kijken en interviews te lezen, maar nu heb je me echt overtuigd die DVD’s binnen te halen. Om de één of andere reden ben ik, zonder ooit wat van hem gezien te hebben, verslaafd aan zijn oeuvre. En dat geberut niet vaak.

    Mooi stukjes ook trouwens. ;)

  3. Verhoeven

    Zijn er al films van hem uitgebracht in Nederland of doen jullie het via import?


Reageer op dit artikel