Tijdens de Eerste Wereldoorlog schreef de Schot John Buchan The Thirty-Nine Steps, een spionagethriller die mede een blauwdruk zou vormen voor het genre: een sfeer van paranoia, veel achtervolgingen en de noodzaak een missie te volbrengen om land en koning te redden. Bijna 100 jaar later heeft het boek een televisieserie, enkele toneelbewerkingen en een handvol verfilmingen opgeleverd, waarvan de laatste afgelopen weekend op de BBC in première ging. En nog is de koek niet op, want Chinatown-scriptschrijver Robert Towne heeft voor 2009 een nieuwe remake op de planning staan.

Hoe invloedrijk ook, het is opvallend dat dit boek tot op de dag van vandaag filmmakers blijft inspireren. Buchan’s actieheld is het type Brit uit lang vervlogen tijden, de historische achtergrond (dreiging van de Duitsers in de duikbootstrijd tijdens WO I) zal weinigen meer wat zeggen en de ongeloofwaardigheid van het verhaal wordt behoorlijk op de spits gedreven. Het frappeert dan ook dat James Hawes voor zijn BBC-film al deze facetten rechtstreeks overgenomen heeft. De grootste aanpassing is de toevoeging van een assertieve vrouw bij wijze van love interest. Gevolg is een degelijk opgenomen (BBC!), maar in geen enkel opzicht relevante film.

Nee, dan had Alfred Hitchcock het veel beter begrepen. Als geen ander kende hij de wetten van de commerciële film én de wetten van de vertelkunst. Zijn stelregel was dat het meestal de vrouw was die bepaalde welke film man en vrouw bezochten, vandaar dat zijn films vrijwel altijd een romantische subplot bevatten, nooit echt zwaar van toon worden en er altijd wel ruimte is voor een stukje komedie. Daarbij had hij waarschijnlijk wel door dat het verhaal an sich te fantastisch was om al te serieus te benaderen. Dus gooide Hitchcock alle verhaaltechnische details overboord, hield de premisse lekker vaag (‘iemand wil iets het land uitsmokkelen’), is er geen enkele verwijzing naar WO I of Duitsers en gaat alle aandacht uit naar de romance tussen Robert Donat en Madeleine Carroll. De Hitchcock-touch zit verder vooral in de heerlijk dubbelzinnige dialogen, de vele quasi-ondeugende grapjes en de vondst Donat en Caroll lange tijd met handboeien aan elkaar vast te ketenen. Het zijn deze relativerende knipogen die zijn bewerking uittillen boven, en tijdlozer maken dan, zowel het boek als de meest recente verfilming.

Toch is Hitchcock voor een belangrijk element schatplichtig aan Buchan’s verhaal, niet alleen voor zijn film, maar voor zijn hele verdere carrière. Dat element is de onschuldige man die op het verkeerde moment op de verkeerde plaats is en, al vluchtend, zijn onschuld moet bewijzen. Een handige kunstgreep, want zo is identificatie van de kijker met het vertoonde verzekerd. Met name voor North By Northwest werd gebruik gemaakt van dit recept, maar meer in zijn algemeenheid zijn het in Hitchcock’s films vrijwel altijd tamelijk willekeurige burgers die zich met het kwaad geconfronteerd zien.

Een ander typisch Hitchcock-element dat ook in zijn The 39 Steps al te zien is, is de MacGuffin. ‘Het maakt niet uit wat het is, zolang iedereen het maar wil’, en ook hierin onderscheidt Hitchcock zich van Buchan en Hawes. Waar zij zich uitputten in verklaringen en logisch willen laten klinken wat onlogisch is, besteedt Hitchcock nauwelijks tijd aan het raadsel van de 39 treden; voor hem volstaat het gegeven van een man op de vlucht. Dit is een vertelframe dat geen verdere duiding behoeft, maar opgetuigd kan worden met in dit geval de vele komische scènes, de romance en kleurrijke figuren als Mr. Memory (een van de Hitchock’s favoriete personages). En het raadsel van de 39 treden? Ook de oplossing van de verschillende versies is nooit hetzelfde…