Twee films over schuld en boete
L\'Argent (1983) en L\'Enfant (2005)

3 september 2008 · · Beschouwing

** bevat spoilers **

Hoewel het duo Jean-Pierre en Luc Dardenne een stijl hanteren die niet zomaar verward kan worden met die van een ander, spookte er bij het onlangs zien van hun L’Enfant één naam herhaaldelijk door mijn hoofd: Robert Bresson. Ook een regisseur met een duidelijke signatuur. Ascese is het sleutelwoord om zijn stijl te omschrijven: zakelijke vertellingen waarbij de kijker afstand dient te bewaren tot de emoties van de personages. Empathie is niet aan de orde. Totaal tegenovergesteld gaan de Dardennes te werk: zij kruipen met hun camera dicht op de personages, waarvan de emoties altijd echt aanvoelen. Hoewel het zelden sympathieke personages zijn, valt het zodoende niet moeilijk in hen in te leven.

Het zijn twee verschillende benaderingen om in essentie hetzelfde te bereiken. Voor zowel Bresson als de Dardennes gaat het eigenlijk niet om het verhaal of om de personages, maar om het morele conflict dat hen bezighoudt. Opvallend daarbij, en de belangrijkste reden dat de vergelijking zich bij mij opdrong, is de voorliefde voor hetzelfde thema: schuld en boete. En daar aan verwant: vergeving. Le Fils handelde hier over en met opvolger L’Enfant wordt de exploratie hervat. Bresson maakte met Pickpocket in 1959 een losse bewerking van Dostojevski’s Schuld en Boete, de ultieme roman over dit onderwerp, maar in relatie tot L’Enfant is zijn laatste film, L’Argent minstens zo interessant. Een vergelijking.

Zowel in L’Enfant als in L’Argent staat een jongeman centraal die een misdaad pleegt die voor hun omgeving onacceptabel is. In eerstgenoemde is Bruno een ritselaar die zijn eigen kind verkoopt. Dit heeft geen strafrechtelijke consequenties, maar hij verliest zijn vriendin ermee en het stort hem in een neerwaartse spiraal van criminaliteit. Yvon pleegt in L’Argent een misdaad zonder zich ervan bewust te zijn: hij betaalt met vals geld. Een lichte straf is het gevolg, maar ook hij komt vervolgens in een neerwaartse spiraal van misdaden terecht.

Van begin af aan is duidelijk dat de misdaad die Bruno pleegt niet op zichzelf staat. Hij steelt en heelt om in zijn levensonderhoud te voorzien en vanuit die leefwijze beziet hij zijn pasgeboren kind: een mogelijkheid tot wat extra euro’s. Immoraliteit zit in zijn natuur, wat de weg naar vergeving door zijn vriendin extra moeilijk maakt. Het is duidelijk dat enkel het herstellen van zijn fout niet voldoende zal zijn en ook zijn vraag om vergiffenis klinkt hol. Het tragische is dat hij niet anders kan handelen dan zijn natuur hem ingeeft, wat meer misdaad tot gevolg heeft. Pas wanneer het besef komt dat niet alleen hijzelf slachtoffer is van zijn daden slaagt hij erin de eerste noodzakelijke stap richting vergeving te nemen: boetedoening.

Yvon is een harde werker bij wie het vermogen tot immoraliteit niet aanwezig is. Of lijkt dat maar zo? De misdaad waarvan hij beschuldigd wordt, het betalen met vals geld, overkomt hem. Wat volgt is een kettingreactie die leidt tot een van de meest ernstige misdaden die een mens kan begaan: moord met voorbedachten rade. Op het eerste gezicht lijkt Yvon een slachtoffer van de omstandigheden, van zijn omgeving. Alles in L’Argent wekt de indruk gedetermineerd te zijn, dus zou de uiteindelijke moord het slotakkoord zijn van een reeks gebeurtenissen die elkaar onvermijdelijk opvolgen. Yvon’s aandrang tot misdaad zit niet in zijn natuur zoals in Bruno’s geval, maar wordt hem van buitenaf opgelegd.

Toch is er hier meer aan de hand. De boetedoening die Yvon is opgelegd wordt gedwee uitgezeten, maar hoe kun je boeten voor iets dat je niet vanuit een vrije wil gedaan hebt? Echte boetedoening moet dan nog volgen, maar dan wel voor een misdaad die in volledige vrijheid gepleegd is. Voor de moord die Yvon pleegt is maar een woord: zinloos. Hier zijn geen omstandigheden meer die Yvon vrijpleiten, zoals bij eerdere misdaden tenminste nog duidelijk was wat de beweegredenen waren. De zinloosheid bevestigt de vrijheid waarin de misdaad gepleegd is. De vraag of voor schuld niet een mate van vrijheid essentieel is, sluimert constant door L’Argent, ook in de subplotjes waarin andere misdadigers gevolgd worden.

Het is dezelfde vraag die in zekere zin ook op L’Enfant van toepassing is. Voor Bruno weliswaar geen externe factoren die de schuld gegeven kunnen worden, maar kan van een werkelijk vrije wil gesproken worden als een persoon maar tot één manier van handelen in staat is? Bruno is bot, egoïstisch en immoreel, maar vreemd genoeg had ik voor hem meer sympathie dan voor Yvon, die aanvankelijk nog wel zo onschuldig afgeschilderd wordt. Yvon wentelt zich in onbegrip over het leed dat hem overkomt, daarmee elke verantwoordelijkheid van zich afschuivend. In mijn optiek is hij vrijer dan Bruno goed of kwaad te doen, wat de moord des te huiveringwekkender maakt.

Beide films eindigen hetzelfde: met de protagonist die zich vrijwillig laat inrekenen. Het grote verschil is de oprechtheid waarmee dit gebeurt. Voor Bruno is de aanstaande boetedoening een deel van het vergevingsproces. Bij Yvon bekruipt je het gevoel dat er een berekenend soort van boetedoening in het spel is. De moord had voor hem het karakter van een wraakactie. Wraak jegens een maatschappij die hem een loer had gedraaid. Aan deze misdaad wil hij zich wél committeren en dus zal hij zijn straf manmoedig ondergaan. Vergeving is voor Yvon niet eens aan de orde, want alleen zijn eigen lot interesseert hem nog. Zo hoopvol als L’Enfant eindigt, zo pessimistisch sluit L’Argent af. In deze twee prijswinnaars van Cannes worden extremen gezocht. Minder mooie kanten van de mensheid worden belicht en dat belangwekkende vragen over dit thema gesteld worden staat buiten kijf.


Onderwerpen: , ,


2 Reacties

  1. Kaj van Zoelen

    “Voor Bruno weliswaar geen externe factoren”
    Dus als hij wel in de slappe was gezeten had, en niet nog uitstaande schulden had, had hij de baby ook verkocht?

  2. Rik Niks

    Dat is het verschil tussen beide films. In L’Argent Yvon zien we afglijden van een integere man tot een iemand die in staat is een moord te plegen, waarbij externe factoren vaak de trigger zijn die de volgende stap in werking zetten. Bruno maken we niet anders mee dan als een immoreel figuur. Hoe hij zo geworden is, of dat hij altijd zo was komen we niet te weten. De Dardennes besteden geen aandacht aan de oorzaken van dit gedrag, wat er wellicht op kan duiden dat de verantwoordelijkheid volledig bij Bruno gelegd wordt en er geen excuses van toepassing zijn. Jij denkt dat de econmische omstandigheden hem (mede) tot zijn immorele daden aanzetten. Misschien, maar ik had de indruk dat de economische nood niet dermate hoog was dat tot een dergelijke rigoureuze stap overgegaan moest worden. Even daarvoor hebben we het stel nog lustig met geld zien smijten. Nee, zijn gedrag is volgens mij pathologisch, maatschappelijke oorzaken spelen denk ik een relatief kleine rol. In ieder geval kleiner dan in L’Argent, waar ik de situatieschets tegen af zet.


Reageer op dit artikel