De wereld van Amerika stond op zijn kop toen iedereen de redelijk expliciete teaser trailer van Kevin Smith’s nieuwe film. Smith is inmiddels wel gewend aan dit conservatieve gedrag, hij protesteerde immers voor de grap samen met allerlei Christenen tegen zijn eigen film Dogma, maar toch voelt het vreemd een groot intelligent land zo op zijn achterste poten te zien staan omdat er een film wordt uitgebracht die pornografie zou moeten ophemelen. Het werd zelfs zo erg dat de posters van de film werden verbannen omdat het woord porno erop stond. Smith keek dit aan, fronste zijn wenkbrauwen en reageerde met een lach. “Seth Rogen and Elizabeth Banks made a movie so outrageous that we can’t even tell you the title” stond er in plaats van de officiële title. Inmiddels lag Smith ook overhoop met het gevreesde MPAA, die zijn film een NC-17 rating gaven en hem verdoemden naar beperkte marketing. Echter, met wat doorzettingsvermogen en overtuigingskracht, kwam Zack and Miri Make a Porno binnen op de tweede plaats in de Box Office en werd de film goed opgevangen door publiek en critici.

De film heeft een simpel uitgangspunt: twee vrienden wonen al eeuwen met elkaar onder één dak die ze nog maar net boven hun hoofd weten te houden, totdat hun roekeloze geldsmijterij een einde maakt aan het uitzichtvolle leven dat ze voorheen leken te leven. Ze besluiten, principeloos als ze zijn, alles opzij te gooien en een pornofilm te maken, waarmee ze al hun geld problemen hopen op te lossen. Meteen wordt duidelijk dat ze verplicht screentime met elkaar moeten delen en dus voor het eerst met elkaar seks dienen te hebben. Puur zakelijk, vertellen ze elkaar, terwijl het publiek al lang weet dat dit een hartverwarmend verhaal wordt over nieuwe liefde.

En dat is Smith’s diepgang waarmee elke film een draaglijk plezier wordt om naar te staren. Want onder die tierende en choquerende laag zit altijd een berg emoties en herkenbaarheid. Clerks is op de oppervlakte een stomend hete put van popcultuur kritiek en gevloek, maar wat uiteindelijk het verhaal samenhoudt is de quarter-life crisis van een vriend die erover zeurt en een vriend die het aanvaard. De zeur heeft problemen met zijn vriendin, terwijl hij eigenlijk nog steeds verliefd is op zijn ex die toevallig weer in de stad is. Uiteindelijk neemt het lot over en heeft de zeur meer tijd om na te denken wat hij in het leven wil. Wat de film laat zien is dat ie elke dag wel weer wat leert, maar het hem eigenlijk niet opvalt, was het niet voor zijn vrienden en een absurde gebeurtenis. Het is simpel, het wordt constant onderbroken door dialogen die weinig met het geheel te maken hebben, maar blijkt wonderlijk effectief.
Vanaf hier echode dit door al Smith’s films: onder gepoept door vulgaire thema’s zat er altijd wel een soort autobiografische levensles in. Waar Zack and Miri wat minder absurd is dan Dogma draagt het wel nog altijd zijn hart op dezelfde plaats. Het pornografische thema is slechts het kleurenpalet voor Smith’s kijk op vriendschap, seks en liefde.

Ondertussen heeft het pornografische thema als toevoeging dat Smith kritiek kan leveren op de filmmaatschappij en hoe de wereld naar porno kijkt. Het is prachtig om te zien hoe hij hier eigenlijk zijn Clerks ervaringen tentoonstelt zonder het meteen op te laten vallen. Daarbij laat hij ook zien dat de charme van een film niet zit in het grote budget, maar je als filmmaker gewoon mag minimaliseren zolang je maar je camera er op kan richten en zodoende iets maakt. Want maken, daar gaat het om.
Ondertussen denkt elke man dat porno een realistisch beeld geeft van seks, terwijl wanneer Zack en Miri voor het eerst seks hebben dit vanuit de eerste persoon heel erg intens is, maar op de camera niet meer is dan twee schuivende mensen. Toch weet Smith als geen ander hoe hij zijn gezapige moraal kan onderdompelen in een bad van verhullende dialogen. Alsof hij er met een stopwatch naast staat, nergens wordt het gezeur of gezever om een punt te maken. Nee, de film is de film en het doel ervan is wat jij er uithaalt. Ondertussen gaat de gemiddelde bioscoopganger wel met deze levenslessen naar huis en zal hij hieraan met plezier terug denken.

Dit onderliggende laagje is wat voor mij de film maakte. Ik zag die Clerks productie en die pornografische statements en voelde de warmte die Smith het liet meebrengen. En ondertussen breekt hij zijn clichés op door contrasten waardoor alles toch nog dat absurdistische tintje krijgt. Een goed voorbeeld is de scène waarin Zack zijn hart stort over Miri (die overigens op een toilet vertoeft) en dit mooie moment wordt onderbroken door een naakte Jason Mewes die aan Zack uitlegt wat een stranger is. Het is dat perfecte contrast dat de film nodig heeft om niet te vervallen in die eerder genoemde gezapigheid en clichés. Ondertussen acteert elke acteur en actrice zoals het moet en probeert de Smith zijn kijkers niet af te leiden met visuele moeilijkdoenerij. Het is totaal, shot, reverse shot, close-up en weer terug. Het is puur en zo leuk mogelijk. Naar mijn mening de beste popcultuurfilm van het jaar.