Net zo belangrijk als het kunstwerk zelf is het artistieke proces, zo meent kunstenaar Christo, en dus laat hij dat proces doorgaans op film vastleggen. The Gates is zo’n documentaire, waarin we zien hoe hij samen met partner Jeanne-Claude een van hun beroemde conceptuele kunstwerken op poten zet. Bekend van hun inpakprojecten van de Pont Neuf en het Rijksdaggebouw, kregen ze in 2004 toestemming duizenden stalen poorten in het Central Park te plaatsen. Een project dat slechts gerealiseerd kon worden door de vasthoudendheid van het duo, want meer dan 20 jaar daarvoor was het duo reeds aan het lobbyen voor het project. Ook dat is gedocumenteerd, waardoor een bijzonder (film)dossier is ontstaan dat verder strekt dan zomaar een reportage. In deze recensie een opsplitsing tussen het onderwerp van de documentaire en de film zelf.

The Gates (Christo en Jeanne-Claude)

Het klinkt allemaal zo eenvoudig, als Christo en Jeanne-Claude begin jaren 80 hun plan voorleggen en doorverwezen worden naar de chef van het Central Park om het te gaan regelen. Als snel wordt duidelijk wat een impact dit project zal hebben. Dit is kunst die, geplaatst in de publieke ruimte, iedereen aangaat. En waar dus iedereen zijn zegje over moet kunnen doen. In New York gaat dat waarschijnlijk niet heel veel anders dan in welke andere grote stad ook. Direct worden allerlei tegenstellingen zichtbaar: klassentegenstellingen, raciale tegenstellingen, de tegenstelling natuur vs kunstmatigheid; en dit is dan nog afgezien van de politieke en economische implicaties die er ook blijken te zijn.

Uiteindelijk is het met de komst van de kunstminnende burgemeester Bloomberg dat het startsein gegeven wordt. Zijn motief is de stad een positieve impuls te geven na 9/11. Als de poorten met de oranje wapperende doeken eindelijk voor een geplande 2 weken staan, blijkt het kunstwerk een voltreffer. Nog tot en met de bouw zijn negatieve geluiden en onbegrip te horen, maar als jong en oud, blank en zwart, New Yorker en toerist gezamenlijk vol verwondering door de poorten lopen is dat beslist ontroerend. Of zoals een enthousiaste bezoekster zegt: ‘het is vooral het geluid, bruisend, die talen door elkaar heen’.

Zelden is te zien geweest dat kunst zoveel voor mensen betekende, het kunstenaarsduo kan zich dan ook nauwelijks in het park vertonen. Het zijn de aanhouders die gewonnen hebben. Maar ook hebben ze gelijk gekregen met hun notie dat het artistieke proces van groot belang is. De levendige discussie over kunst, de openbare ruimte, de macht van de kunstenaar; het had niet bereikt kunnen worden met een controversieel product binnen de veilige muren van het MoMa.

The Gates (Albert Maysles en Antonio Ferrera)

Dat we de discussies, de (artistieke) problemen en de uiteindelijke ontvangst zo helder kunnen volgen is te danken aan Direct Cinema-pionier Albert Maysles. Met films als Gimme Shelter en Salesman maakte hij samen met broer David in de jaren 60 documentaires waarbij het louter observeren de essentie was. Dat betekent ook dat ze sterk afhankelijk waren van wat voor hun lens gebeurde en het wachten was op een verhaal dat zich uit zichzelf zou ontvouwen. In The Gates zien we die essentie in optima forma; het duurt zelfs meer dan 20 jaar voordat het volledige verhaal verteld kon worden. Dat is óók de spontaniteit van Direct Cinema; als Christo en Jeanne-Claude zich neergelegd hadden bij New Yorkse onwil, dan waren hele filmrollen voor altijd op de plank blijven liggen. Zoals dat ongetwijfeld zal gelden voor talloze andere probeersels…

Niet alleen zien we de hoofdrolspelers een sprong in de tijd maken, ook de filmstijl is onderhavig aan verandering. De scènes begin jaren 80 zijn vrijwel volgens dezelfde technieken geschoten als hun bekende jaren 60 documentaires. Wel vindt er verduidelijking plaats van wie wie is, een concessie die eerder niet gemaakt werd. De scènes aan het begin van deze eeuw reiken meer naar de traditionele documentaire. Hoewel we de vragensteller niet zien of horen is duidelijk dat het vertelde voor een deel middels interviews verkregen is. Een andere belangrijke ontwikkeling zijn de decoratieve montages. Beeldenopeenvolgingen die geen verhalende waarde hebben, maar louter vanwege de ritmiek of het overbruggen van twee scènes toegevoegd zijn. Deze waren er altijd al wel in geringe mare, en zijn ook bijna onvermijdelijk, maar hier heeft het een grote vlucht genomen.

Opvallend is ook de stijlbreuk zoals die binnen de documentaire plaatsvindt als het werk eenmaal geopend is. Bijna een half uur lang zien we weinig anders dan het abstracte landschap met de wapperende doeken, af en toe onderbroken door reacties van toeschouwers. Een hypnotiserend effect, enigszins vergelijkbaar met het optreden van The Stones in Gimme Shelter, waarbij de camera gefocust is op de reacties van muzikanten en publiek.

Het fascinerende van The Gates is dat we zodoende niet alleen een artistiek proces van de beeldend kunstenaar zien, maar ook de artistieke ontwikkeling van een regisseursduo. Twee kunstvormen komen samen in deze documentaire, waarbij de registratie zeker zo imponerend is als het tastbare kunstwerk zelf.