Met de komst van de ‘talkies’ eind jaren 20 werd een heel nieuwe cinema aangeboord: het verhalen vertellen door middel van beelden werd al snel het verhalen vertellen door middel van dialogen. Daarnaast bood het ruimte tot een filmische equivalent van amusementsvormen die voorheen in theaters plaatsvonden, zoals musical en variété. Komische acts die sterk op hun mimiek en fysieke grappen leunden, zoals Chaplin, Lloyd en Keaton, kregen het moeilijk, maar daarvoor in de plaats kreeg de wereld Busby Berkely, de screwball comedy en de Marx Brothers!

De act van de Marx Brothers was op maat gesneden voor de ‘talkies’; van hun mengeling van woordgrappen en slapstick zou in een stomme film enkel dat laatste overgebleven zijn, niet meer dan een derderangs Laurel & Hardy. De act van de broers (wat ze overigens ook echt waren) werd al in variététheaters opgevoerd, maar toen de geluidsfilm een feit was, volgden verfilmingen van hun theaterstukken snel: The Cocoanuts en Animal Crackers. Zoals bijna alle films uit die jaren wordt de nieuwe techniek nog onwennig toegepast, en zijn het feitelijk statisch gefilmde toneelstukken. De Marx-formule komt tot wasdom in de daaropvolgende drie films, Monkey Business, Horse Feathers en Duck Soup.

De reden dat ik spreek van een formule, is dat de vijf films dermate veel terugkerende elementen bevatten dat een film van hen, ondanks dat verschillende regisseurs aan het roer stonden, direct herkenbaar is. Wat onvriendelijker zou je ook kunnen stellen dat dezelfde film vijf keer is gemaakt. Herkenbaar is allereerst de rolverdeling. Zoals Chaplin altijd de tramp was en Keaton de outsider met het onbewogen gezicht, zo zijn ook de typeringen van de Marx’ duidelijk geformuleerd. Opper-Marx is natuurlijk Groucho, eloquent, maar onbehouwen, meestal in een vooraanstaande positie geplaatst waarin hij als een olifant in een porseleinkast huishoudt. Groucho vormt doorgaans een duo met Zeppo, vrij onzichtbaar, hield het dan ook na deze 5 films voor gezien. De knapste en meest normale van het stel. Het andere duo wordt gevormd door Chico en Harpo, die de slapstickkant van het kwartet vertegenwoordigt. Dat geldt vooral voor Harpo, die niet kan (wil?) praten en creatief is in het uitdrukken van zichzelf, o.a. door een onwaarschijnlijk arsenaal aan voorwerpen uit zijn jas te toveren. Chico is heetgebakerd en spreekt met een Italiaans accent, wat vele woordgrappen tot gevolg heeft.

Waar de films voor een groot deel op leunen is een anarchisme. Steeds zien we de broers tussen de gevestigde orde verzeild raken: de campus van een universiteit, waar Groucho de nieuwe rector is (Horse Feathers), een luxe cruise schip (Monkey Business) of een presidentieel paleis (Duck Soup). Wat we zien is niet zo zeer een gericht anarchisme jegens dergelijke instituten, de personages voelen zich juist als een vis in het water. Het anarchisme vloeit eerder voort uit het totaal zichzelf blijven in een milieu waarin protocol en ongeschreven gedragsregels de mensen dicteren. Het is daarom ook wel opvallend te zien hoe de lijdend voorwerpen reageren op bijvoorbeeld de ontelbare oneliners waarmee Groucho hen afzeikt. De acceptatiegrens is onwaarschijnlijk hoog, maar anders dan de bewuste onbewogenheid waarmee Buñuel zijn bourgeoisie haar leed laat dragen, rijst hier vooral het vermoeden dat de bijrollen slecht geschreven zijn. Enkel fungeren als boksbal voor de Marx-grappen, zonder dat hierin een bewust commentaar moet worden gezien.

Het anarchisme lijkt vooral een formule, een unique selling point van de komedianten. Echt scherp wordt het in deze pre-code films nooit en als satire ontbeert het gerichte kritiek aan deze of gene. Het anarchisme van de Marx broers is juist een totale pretentieloosheid. In die zin zetten ze de stijve burgerij misschien wel op hun nummer, maar op een milde, vrij algemene manier. Die pretentieloosheid is enerzijds hun kracht, maar maakt anderzijds ook spijtig dat uit een film als Duck Soup (1933), waarin partijen strijden om de macht in een fictief staatje, niet meer gehaald wordt dan wat we nu zien. Grappen en grollen rond een pindatentje.

Ten tweede wordt het anarchisme afgevlakt door de herhaling die we steeds zien. Anarchisme = chaos en wanorde. Maar deze chaos, waarin (bijna) elke film:

- Harpo dezelfde grappen met zijn toeter uithaalt,
- er steeds een vreemde grap rond het scoren van een honk voorbijkomt,
- Harpo met zijn schaar voorwerpen doormidden knipt,
- met woordgrappen gevuld is die volgens hetzelfde principe opgebouwd zijn ( “One morning I shot an elephant in my pajamas. How he got in my pajamas, I don’t know” of “I was outside the cabin smoking some meat. There wasn’t a cigar store in the neighborhood!”)
- de broertjes om een zelfde soort zakelijke reden verleid worden door vrouwen,
- Harpo dezelfde grap met zijn been uithaalt,
- Chico een minutenlange pianosolo speelt,
- Harpo een minutenlange harpsolo speelt,

vertoont wel verdacht veel regelmaat!

Mede door de bepalende inbreng van Groucho hebben de films de schijn van een intellectuele inslag gekregen. Groucho immers, staat qua quotebaarheid op eenzame hoogte met figuren als Nietzsche, Wilde en Jezus Christus, maar wat mij tegenviel is dat de kwinkslagen die op papier gevat en intelligent overkomen, in de films aan kracht inboeten. Omdat het te vaak woordspelletjes volgens dezelfde methodiek zijn, maar ook omdat Groucho louter in (woord)grappen lijkt te kunnen converseren, in een onnavolgbaar tempo bovendien.

De aardigste momenten zijn die waarin de komedianten een zelfbewustzijn aan de dag leggen. Groucho loenst regelmatig de camera in, om zich er kennis van te geven dat de grap die hij juist maakte toch wel erg slecht was, of dat het publiek tenminste in de lobby kan wachten, terwijl hij een aantal saaie momenten moet doorstaan. Een van de beste grappen komt uit Animal Crackers, als Chico en Harpo aan de hand van een moedervlek een hoogwaardigheidsbekleder ontmaskeren als een Tsjechische visser. Die grap werkt op een ander niveau omdat vervolgens blijkt, nadat de man deze onwaarschijnlijke achtergrond toegegeven heeft, dat Harpo zijn moedervlek afgepakt heeft. Een andere scène die eigenlijk niet kan is de beroemde spiegelscène in Duck Soup. Dit soort momenten waarop gespeeld wordt met de begrenzingen van de realiteit geven de films enige diepte, maar ze zijn helaas spaarzaam.

Na Duck Soup stapten de heren over van Paramount naar MGM, en werd ook de formule aangepast. Vanaf nu werd van hen een meer traditionele verhaallijn geëist, met romances en serieuze muzikale interemezzo’s. A Night At The Opera was de eerste Marx nieuwe stijl, en een van hun grootste successen. Vreemd dat de mannen van de anarchistische komedie hun oren lieten hangen naar de eisen van de studio, maar volgens Groucho werden toen pas hun beste films gemaakt.