Van het penetratieshot in de openingsscène tot Bergmaniaanse mutilatie met een schaar, en van vermeende misogynie tot een teveel aan vrouwelijk naakt; rasprovocateur Lars von Trier is er met Antichrist weer in geslaagd een geruchtmakend werk af te leveren. Zelfs in de aftiteling weet de Deen nog een steek uit te delen. De plechtige boodschap dat Antichrist opgedragen is aan arthouse troetelkind Andrei Tarkovsky kwam hem in Cannes vooral op hoongelach te staan. Potsierlijk en misplaatst, zo’n luidruchtige en volgens velen middelmatige film op te dragen aan de meester van de serene, mystieke film.

Eerst Von Trier’s reactie op de voor de hand liggende waaromvraag: “When I saw The Mirror for the first time on a small TV set, I was in ecstasy. If we talk about religion, this is a religious relationship. I’ve seen his films many, many times. [...] If you dedicate a film to a director, then nobody will say that you’re stealing from him, so this was the easy way out”. Zelfs in het antwoord provocatief. De vraag die zich opdringt: zou er überhaupt een haan naar gekraaid hebben als hij de ‘diefstal’ niet opgebiecht had?

‘Vergezocht’, dat was ook mijn eerste reactie bij het zien van Von Trier’s opdracht, maar leek vooral ingegeven door de regiestijl. Het predicaat Tarkovskiaans komen we immers tegen bij regisseurs als Béla Tarr, Andrei Zvyagintsev of Aleksandr Sokurov, lieden die zich bewegen in de hoek van de traag voortrollende speelfilm. Lange takes en weinig actie; tijd is altijd een issue. De films van Lars von Trier, ook Antichrist, zijn hier tegengesteld aan. Ook voor een arthousefilm een bovengemiddeld tempo, relatief korte en weinig vloeiende takes, daarin veel handelingen (‘actie’) en strevend naar een grote intensiteit daarvan, ten einde een zo groot mogelijke impact bij de kijker te bereiken.

Toch zien we in Antichrist een aantal beelden die niet passen binnen deze beschrijving. Ooit was Von Trier spil in de ontwikkeling van het Dogmecollectief, een verzameling filmmakers die streefden naar een zo naturel mogelijke cinema. Hoewel reeds eerder een andere weg werd ingeslagen, is in dat oog bezien de openingsscène opmerkelijk. Niet alleen wegens de heftige muziek en vertraagde beelden, maar ook vanwege de monochrome shots. Dit laatste is een handelsmerk van Tarkovsky, die in vrijwel al zijn kleurenfilms monochroom afwisselde met meer naturel kleurgebruik. Andere atypische momenten zijn de extreme slowmotion shots waarin de vrouw zichzelf verbeeldt in een nachtelijk Eden. Niet alleen hebben deze shots door hun verwrongen traagheid iets droomachtigs, ontegenzeggelijk spreekt er ook iets mystieks uit.

Met het woord ‘mystiek’ raken we aan een belangrijk element van de cinema van Tarkovsky. Een denker die bij voorkeur de grote filosofische vraagstukken oppakte, maar voor een hernieuwde blik daarop non-existente omgevingen schiep als een ruimteschip dat in de ban is van een planeet die invloed uitoefent op het onderbewustzijn (Solyaris) of een verboden Zone waarin zich een kamer zou bevinden die de diepste wensen kan laten uitkomen (Stalker). Een film als Zerkalo lijkt zelfs een en al onderbewustzijn, zodat raadselachtigheid veel van Tarkovsky’s films kenschetst. De mystieke ervaring die personages zoeken of ondergaan staan vaak in direct verband met de natuur (aards of buitenaards), zodat de mens zijn verhouding hiermee wordt bevraagd. De planeet in Solyaris bijvoorbeeld, heeft zo’n sterke invloed op het bewustzijn van de hoofdpersoon, dat zijn beeld van de mens als een rationeel en autonoom handelend wezen op losse schroeven komt te staan.

Een dergelijke verkenning is ook wat Von Trier beoogt in Antichrist. Vrijwel de gehele film speelt in een woest natuurgebied waar een rationele therapeut zijn onder heftige emoties gebukt gaande vrouw behandelt. Het controleverlies van de man over zichzelf en zijn omgeving gaat hand in hand met de toenemende verwildering en heerszucht van de vrouw, die, zo claimt ze (of Von Trier zelf?), als vrouw in haar aard toch al dichter bij de natuur staat met al haar schoonheid én wreedheden. Waar Tarkovsky echter altijd hoop en geloof in de mens houdt, spreekt uit Von Trier’s films in zijn algemeenheid een pessimistisch wereldbeeld. Antichrist is daarin geen uitzondering. Natuur, zowel dat wat diep in de menselijke aard zit als dat wat hem omringt, is destructief en moet in toom gehouden en desnoods overwonnen worden. Dat is wat althans uit de slotscène lijkt te spreken. Tarkovsky schiet het positiever in, en laat eerder zien hoe mens en natuur een twee-eenheid vormen die de mens, in al of niet spirituele vorm, verlichting brengt.

Concluderend zie ik genoeg raakvlakken en raakvlakjes (meer nog dan ik in dit korte bestek genoemd heb) om het op zijn minst interessant te maken over de verbanden na te denken. De precieze status van deze verbanden staat open voor discussie: provocatie, diefstal of eerbetoon? Voor een eerbetoon zitten Tarkovsky en Von Trier (die eerste overigens geen fan van het werk van laatstgenoemde) te weinig op een lijn, waardoor eerder de indruk ontstaat dat Von Trier een aantal voor hem interessante elementen leende, aanvoelende dat hij thematisch in hetzelfde vaarwater voer. Kwalijk is dat denk ik niet. Het is niet zo dat de gelijkenissen de aandacht opeisen, hooguit roepen ze een vage herkenning op. Eigenlijk is Antichrist te oorspronkelijk om überhaupt een expliciete verwijzing naar een andere filmmaker nodig te hebben.