Vandaag deel 3 in mijn artikelenreeks. De films die ik vandaag zal bespreken bestaan uit drie literaire verfilmingen, Svankmajer’s twee meest persoonlijke films, een “sport”-film én een videoclip voor Hugh Cornwell. Hoewel het in drie van de films gaat om adaptaties zijn dit wel te zien als persoonlijke films. Voor de videoclip in opdracht geld dit echter niet.

Otrantský zámek A.k.a The Castle of Otranto(1977)
Svankmajer heeft een grote fascinatie voor Gothische literatuur. Hij zou Alice in Wonderland verfilmen (en Lewis Carrol’s gedicht Jabberwocky), verfilmde twee verhalen van Edgar Allen Poe (daarover later meer) en maakte deze verfilming van een boek van Horace Walpole. Ook hier is er weer een combinatie van verschillende gedeelten: een live-action en een animatie-gedeelte. Het live-action deel is een mockumentary en het animatie gedeelte vat het boek samen in cut-out-animaties. Hét Svankmajermoment in deze film is wanneer deze twee samensmelten.

Zánik domu Usheru A.k.a The Fall of the House of Usher (1981)
Deze film heeft twee zeer interessante stilistische keuze’s. Het is een verfilming van een kort verhaal van Edgar Allen Poe wat integraal wordt voorgelezen. Een voice-over kan een van de meest vervelende dingen zijn in films wanneer deze het beeld beschrijft en niet aanvult. Een voice-over is een van de lastigste dingen om goed te doen. Svankmajer maakt twee keuze’s die de valkuilen helpen te omzuilen. De eerste is dat het filmpje van zichzelf meer de beeldenstroom heeft van een avant-garde film en het verhaal dus verre van letterlijk uitbeeld. Het experimenteert met beeld en compositie en vooral met materiaalstructuur (hij observeert hout, klei en steen alsof hij er mee beeldhoud). Tweede keuze is dat menselijke protagonisten uitblijven. Een stoel staat hier voor Roderick Usher, een grafkist voor Madeline en de verteller is naamloos, dus onzichtbaar (hij heeft geen object wat hem representeert). Mooiste moment van de film is als Madeline uit haar kist ontsnapt en de camera op de deuropening inzoomt waarin zij staat. Oftewel, de camera zoomt in op niks. Het is Svankmajer die zijn eigen materiaal parodieert met dit knipoogje, en het kunstmatige van dit filmpje onderkent. En dat maakt hem nóg leuker. Een van de beste Poe-verfilmingen.

Moznosti dialogu A.k.a Dimensions of Dialogue(1982)
Svankmajer’s onbetwiste meesterwerk. Drie verhalen over het onvermogen tot communicatie. De eerste geeft commentaar op verschillen en uniformiteit, de tweede gaat over het onvermogen om over kleine geschillen heen te komen, de derde gaat erover wanneer chaos losbreekt vanwege een miscommunicatie. De eerste verwijst daarin hevig naar schilder Archimbaldo (naar wie Svankmajer eerder verwees in A Game of Stones en later in Flora), de tweede is een delicate kleianimatie en de derde bevat twee typische Svankmajer-props: een borstel (eveneens te zien in het eerste segment) en de al befaamde koeientong. Briljant geanimeerd, met mooie onverwachte twists, grappig, en met diepere lagen. Het is dé film waarin alle fascinaties van Svankmajer op overtuigende wijze bij elkaar komen.

Do pivnice a.k.a Down to the Cellar (1983)
Svankmajer baseerde dit filmpje op zijn eigen angsten als kind. Deze bevat dan ook een kinderlijke onschuld die des te harder contrasteert met de context. De kelder in deze film is een angstige voor de piepjonge protagoniste. Een buurman lijkt haar te willen verleiden, een buurvrouw verpest het beeld van het meest kinderlijke van allemaal (koekjes) en die klote-aardappelen, kolen en schoenen lappen allemaal de regels van het universum aan hun laars. Wat dat betreft past de film precies in het werk van Svankmajer, met een paranoïde protagonist te midden van vijandige geanimeerde objecten. Een ander terugkerend thema komt terug aan het einde: hopeloosheid. Wederom zal in personage van Svankmajer zich in een situatie begeven waarin deze niet kan ontsnappen als een ellendige vicieuze cirkel.

Kyvadlo, jáma a nadeje A.k.a The Pendulum, The Pit and The Hope(1983)
Een vicieuze cirkel als hel. Een Edgar Allen Poe-verfilming waarin Svankmajer wederom de protagonist buiten beeld laat (ditmaal via Point of View-shots). Het is een film die een bloedloze voorloper genoemd kan worden van het torture-porn-genre, maar dan tweemaal zo beklemmend. Eng. Het einde is een vervollediging van de thematiek die Svankmajer ook al behandelde in o.a Dimensions of Dialogue, Etcetara en Down To The Cellar, waarbij herhaling het kernwoord is en de protagonist aan het einde van het filmpje niets verder is dan aan het begin van dit filmpje.

Muzné hry A.k.a Virile Games(1988)
Svankmajer had grote invloed op Terry Gilliam, maar Terry Gilliam is ook niet ver om de hoek in deze film. Svankmajer geeft commentaar op voetbal, de tv-cultuur en uniformiteit. Het is Svankmajer op zijn bizarst waarbij de bizarre sterfgevallen in de film bijna iets weghebben van een slasher op lsd. Koekvormpjes als moordwapen (andermaal verdwijnt de onschuld van een koekje), en andermaal een geanimeerde grafkist (eerder aanwezig in The Fall of The House Of Usher. Tevens lijken er lichte invloeden te zijn van Norman McLaren. Svankmajer op zijn meest toegankelijk (en op zijn meest slapstick).

Another Kind of Love (1988)
Een videoclip voor Hugh Cornwell. Bevat alle handelsmerken van Svankmajer maar heeft niks van de zeggenskracht van de rest van zijn werk. Een tussendoortje dat Nick Park‘s videoclip voor Sledgehammer van Peter Gabriel als tweelingbroertje heeft. Beide zijn vergelijkbaar qua stijl, zijn mindere toevoegingen in het oeuvre van de filmmakers en zijn hopeloos jaren 80.

Wordt vervolgd.