Sinds ik Kubricks [i]The Shining[/i] (1980) zag is Shelley Duvall voor mij ‘dé irriterende actrice’ en ik kan dan ook met volle teugen genieten als Jack haar belachelijk maakt: ‘You think MAYBE he should be taken to a doctor?’ / ‘Wendy? Darling? Light, of my life. I’m not gonna hurt ya. [...] I’m just going to bash your brains in.’ Dat ik Duvall in eerste instantie niet herkende op de DVD-omslag van Altmans [i]3 Women[/i] (1977) gaf mij hoop, en die kwam uit: Duvall speelt geweldig en heeft de prijs voor beste actrice op het filmfestival te Cannes verdiend. Samen met Sissy Spacek en Janice Rule vormt zij een drie-eenheid van vrouwen die in de film centraal staat. De tagline van de film laat er geen twijfel over bestaan dat er een spel met identiteiten gespeeld gaat worden: ‘1 woman became 2 / 2 women became 3 / 3 women became 1.’ Hoe zit dit spel in elkaar, dat vaak een erotische, moederlijke en antimannelijke lading krijgt? Ik zal proberen een gedeelte van de sluier op te lichten en daarbij een beroep doen op de droomtheorie van Freud.

Altman heeft aangegeven dat hij [i]3 Women[/i] maakte naar aanleiding van een serie dromen, en daarom werkte hij zonder script, waardoor – om IMDB te parafraseren – Duvall haar karakter Millie idiosyncratische eigenschappen kon meegeven, wat ze tijdens het maken van [i]The Shining[/i] klaarblijkelijk nog niet verleerd was. Altman laat zijn inspiratiebron herhaaldelijk terugzien in de film: het beeld is vaak onscherp, een wazige waterstroom beweegt als het ware over de lens heen (overigens een erg mooi effect) en het drietal vrouwen praat over dromen die ze gehad hebben. Dat de film een identiteitsgelaagdheid bevat maakt Altman ook zeer expliciet. Niet alleen de tagline maakt dat duidelijk, maar ook de tweeling die werkt in de spa en de verschillende shots waarin gezichten gespiegeld en dus verdubbeld worden. Daarnaast worden de drie vrouwen continu in verband gebracht met intrigerende muurschilderingen. Dat de verbanden trouwens expliciet gelegd worden, betekent niet dat de film onambigu is. Het is een vreemd effect: juist doordat de kleine tegenstrijdigheden en complexheden geëxpliciteerd worden (wat niet betekent dat ze opgelost worden) accepteer je deze sneller en ga je als kijker op andere dingen letten. De nadruk komt dan te liggen op algemene verbanden en spanningen, zoals het vrouwelijke versus het mannelijke en vraagstukken over identiteit.

[i]De drie vrouwen, v.l.n.r. Pinky Rose (Spacek), Millie Lammoreaux (Duvall) en Willie Hart (Rule). Op de achtergrond is een wandschildering van Willie zichtbaar.[/i]

De jongste van de drie, Pinky (Spacek), solliciteert bij een spa voor oudere mensen en wordt geholpen door Millie (Duvall), ‘one of our best girls’, wier imago voor Pinky overduidelijk is. Zij vindt Millie de perfectie zelve en kijkt naar haar op als tegen een oudere zus of moeder. Aangezien Pinky niet veel – letterlijke en figuurlijke – bagage mee heeft genomen, gedraagt ze zich grotendeels naar de maatstaven van Millie, wat uiteindelijk uit de hand gaat lopen en tot toe-eigening gaat leiden. De film toont spanningen tussen wie de vrouwen denken en proberen te zijn, en wie ze daadwerkelijk zijn. Zo wordt Millie gepresenteerd als een populair en gezaghebbend figuur binnen de spa, en brabbelt ze voortdurend over haar ’special dinner parties’ (crackers met kaas uit een tube en pasteitjes met chocoladepudding en slagroom? nee, dank u), maar ze is allesbehalve dat en ze wordt binnen het appartementencomplex waar ze woont (Purple Sage Apts.) belachelijk gemaakt. Ze is echter te egocentrisch om zich iets ervan aan te trekken, totdat ze haar aandachtstekort op Pinky afreageert en deze van het balkon in het zwembad van de Purple Sage belandt. Dit is een cruciale wending in de film. Voor het eerst horen we Willie (Rule) dan praten, ‘de derde vrouw’, de in zichzelf gekeerde kunstenares die samen met haar man Edgar de Purple Sage en een café annex schiet- en crossbaan runt, en voor het eerst wordt Millie gebroken. Haar aandachtstekort probeert ze nu om te draaien door Pinky al haar aandacht te geven: ze staat haar kamer af en Pinky eigent zelfs het dagboek van Millie toe en haar positie ten opzichte van de enige belangrijke man in het verhaal: Edgar, die als een spil tussen de drie vrouwen fungeert, maar die langzaam van deze centrumpositie naar de periferie gedreven wordt.

Hoewel Freuds droomtheorie grotendeels verworpen is, denk ik dat het voor deze film tot een beter begrip kan leiden. Volgens Freud staat het getal 3 voor de penis, en het getal 3 uitgebeeld door drie vrouwen zou op een ‘vrouwelijke penis’ betrekking kunnen hebben. Rond hun derde tot vijfde levensjaar beseffen kinderen dat het ene geslacht wel een penis heeft en het andere niet. De jongens krijgen hierdoor castratieangst en de meisjes penisnijd waardoor ze afgunst gaan vertonen jegens de man. De psycho-historicus Iakov Levi ziet een drie-eenheid van vrouwen als een symbool voor een ‘vrouwelijke penis’, een soort dominantie van de vrouw ten opzichte van de man waardoor de penisnijd verworpen wordt. In [i]3 Women[/i] maakt Willie diverse schilderijen van figuren die half mens en half reptiel zijn, en drie van deze figuren zijn vrouwelijk en worden gedomineerd door een vierde figuur die mannelijk is, wat in een schildering overduidelijk wordt gemaakt door zijn penis. In de film zouden deze figuren de afbeeldingen kunnen zijn van Millie, Pinky en Willie enerzijds en Edgar anderzijds. De drie-eenheid van vrouwen kent een lange mythologische (bijv. Medusa en Moira) en kunstzinnige geschiedenis, en hier wordt duidelijk aan gerefereerd in de schilderijen van Willie. Volgens Freud zijn de slang en het pistool symbolen voor de penis, en het is treffend dat Altman in [i]3 Women[/i] deze symboliek volgt. Als Pinky Edgar voor het eerst ontmoet stelt hij zich voor door zijn pistool te trekken naar haar, terwijl Altman niet zijn gezicht filmt, maar alleen het pistool dat hij voor zijn broek houdt in beeld brengt. Daarna maakt hij Pinky en Millie bang door te zeggen dat er een ratelslang in de buurt is. Hij toont dus zijn mannelijke dominantie en het lukt hem om deze dominantie een lange tijd vol te houden op Pinky en Millie. De enige die hij niet onder controle krijgt is zijn vrouw Willie. Zij levert de vrouwelijke dominantie in de film, die de andere twee vrouwen uiteindelijk zullen overnemen. Willie schildert namelijk slangen op kleine platen en schiet daar vervolgens gaten in, net zoals de feministische schietschijfkunst van Niki de Saint Phalle. Een vrouw schiet dus met haar ‘vrouwelijke penis’ (het pistool dat ze vasthoudt) op de ‘mannelijke penis’ (de afgebeelde slang). Ook ziet Freud de hoed als het symbool voor een penis, en het is wellicht niet toevallig dat Willie continu een hoed draagt en Edgar in het begin wel, maar aan het einde niet meer. Willie en haar man tonen dus een dominantiestrijd, die in dit geval ondersteund wordt door Freuds theorie. Naast dit alles is Willie ook zwanger, en dit zal uiteindelijk de drie vrouwen dichter bij elkaar brengen. Wanneer de geboorte op komst is keren Millie en Pinky zich af van Edgar, die tot dan toe seksueel actief was met beiden. Het vrouwelijke domineert over het mannelijke.

Het einde van [i]3 Women[/i] is verreweg het beste gedeelte van de film. We zien achtereenvolgens een droomsequentie, die alle touwtjes aan elkaar vastknoopt, maar die daarna weer ontrafeld worden. Daarna een van de meest intrigerende scènes die ik ooit heb gezien, met daarin prachtige shots van Pinky en Millie, waarin met name de laatste een overvloed aan emoties weet te belichamen (m.b.v. het licht- en schaduwwerk). Ten slotte eindigt de film wederom met iets te veel woorden en is de stap die Altman maakt iets te groot. Altman had het beter louter visueel en emotioneel kunnen houden, maar hij wil per se een complex, multi-interpretabel einde geven. Dat was er echter sowieso wel geweest, misschien zelf nog meer complex wanneer hij minder woorden had gebruikt. Naast al het hierboven genoemde maken de onheilspellende en droomachtige muziek, het briljante kleurgebruik, de locaties, de vele verwijzingen naar [i]Persona[/i] (1966), enkele naar horrorfilms en het acteerwerk [i]3 Women[/i] een van de meest bijzondere films die ik ken.