‘Er gebeurt helemaal niks!’
Verslag van het Retrospectief Antonioni

15 juni 2009 · · Beschouwing

Het is bijna twee jaar geleden sinds Michelangelo Antonioni deze wereld verliet, en dat wordt momenteel in diverse Nederlandse steden herdacht door het zogeheten ‘Retrospectief Antonioni’. Toen ik hoorde dat naast de klassiekers ook zijn (zeer) onbekende films getoond worden, besloot ik om álles te kijken wat ik nog niet heb gezien, en vooruit: ook de klassiekers mogen natuurlijk niet ontbreken. Deze week zag ik [i]L’eclisse[/i], [i]I vinti[/i] en [i]Il mistero di Oberwald[/i], waarbij ik meteen wil zeggen: soms is het beter dat onbekende films onbekend blijven. Vandaag en volgende week doe ik verslag van mijn Antonioniweken en van wat het ‘publiek’ van hem vindt.

[b]Dinsdag 9 juni [Lux, Nijmegen]: [i]L’eclisse[/i] (1962)[/b]

Samen met SI-mederedacteur Rik ging ik naar Nijmegen om daar de Lux-opening van het Retrospectief bij te wonen. Ik had gereserveerd, wat ik als een optimistische handeling had beschouwd, maar er waren maar liefst zestig tot zeventig mensen. Ik en Rik waren volgens mij de enige toeschouwers onder de dertig, terwijl een van de organisatoren na afloop vermeldde dat het vooral op studenten gericht was. De film werd voorafgegaan door een inleiding van de filmdocent van Lux, Mark Meuldijk, die niet erg vernieuwend was, maar die voor ‘Antonionimaagden’ een handig opstapje kan zijn. [i]L’eclisse[/i] was prachtig op een groot scherm, maar als herkijk niet heel anders dan de eerste kijkbeurt, dat wil zeggen: de beleving blijft hetzelfde, maar misschien komt dat omdat er bij Antonioni niet echt iets te ‘beleven’ valt. Een oud vrouwtje dat voor mij zat zei dan ook lachend tegen haar vriendin: ‘Er gebeurt helemaal niks!’ Wat deze keer opviel is dat [i]L’eclisse[/i] komisch is of kan zijn: mensen waren zo nu en dan aan het lachen, natuurlijk door de scène waarin we Monica Vitti als negerin zien dansen, maar ook door subtiel oogcontact van personages, of omdat mensen steeds meer vertrouwen in een plot verloren.

Na afloop werd eerst [i]Building[/i] (België / 2003 / 12 min.) van Anouk de Clercq vertoond. Het is een abstracte zwart-witfilm waarbij fragmenten van gebouwen getoond en bedekt worden tijdens een spel met licht en schaduw. Steeds meer zien we van de gebouwen, en dan komen ze langzaam in beweging. De film duurde iets te lang, maar verder is het een goed geanimeerde short. Achter mij zaten ditmaal twee oude vrouwtjes, waarvan een na een paar minuten vroeg: ‘Is dit nog steeds van diezelfde man?’ Waarop de ander antwoordde: ‘Nee, doe anders je ogen maar even dicht.’ Blijkbaar waren de kleuren van het contrast te heftig, of ze was nog moe door Antonioni’s trage tempo. Na deze film liepen ze dan ook weg. Ik en Rik bleven nog even zitten. Toen lieten ze [i]Julia/Giuliana[/i] zien van Manon Bovenkerk, die ook aanwezig was in de zaal. De film bestaat uit houtskooltekeningen van Monica Vitti, die afgewisseld worden met shots van modernistische architectuur. De samenwerking van deze twee beelden werkte bij mij niet. Bovenkerk gebruikte deze combinatie o.a. omdat gebouwen (bij Antonioni) een gemoedstoestand kunnen uitdrukkingen die past bij die van Vitti. Ik had liever alleen shots van gebouwen óf alleen tekeningen van Vitti gezien, want qua ritme en beeldovergangen werkte dit niet. Meuldijk interviewde Bovenkerk na deze film, maar de vragen en antwoorden waren voor mij niet erg interessant: ‘Wat is de rode draad in uw werk?’ / ‘De tekeningen vond ik inderdaad erg mooi!’ / ‘Hoe lang duurde het om te maken?’ Een kritische houding ontbrak. Toen moest ik gaan. Rik haalde zijn trein nét niet, en ik kwam te laat op mijn andere afspraak. Zo had Antonioni het denk ik graag gezien.

[b]Vrijdag 12 juni [Focus, Arnhem]: [i]I vinti[/i] (1953)[/b]

De film [i]I vinti[/i] bestaat uit drie delen van ongeveer een half uur: respectievelijk Frankrijk, Italië en Engeland. Het centrale onderwerp is de problemen der jeugd, en dat wordt in met name het eerste en laatste deel vaak van een te nadrukkelijk aanwezige moraal voorzien. De film komt over als een soort fictieve documentaire. Het Frankrijkgedeelte bevat veel stereotiepe personages en een onorigineel verhaal: een groepje jongeren plant een moord op een rijke ‘vriend’ om te ontsnappen aan hun tergende bestaan. Italië is een stuk beter en bevat mooie shots en wat vroege experimenten met het ‘acteur als object in een complexe setting’ waar Antonioni zo beroemd om is geworden. De student Claudio heeft als illegale bijbaan het smokkelen van sigaretten. Om vier uur ‘s nachts treft Claudio’s moeder zijn bed leeg aan en maakt ze zich ongerust. Tegelijkertijd is Claudio op de vlucht geslagen nadat de politie het smokkelen kwam onderbreken. In het nauw gedreven schiet hij een van de agenten neer, en maakt hij een grote sprong van een bouwstelling af, waardoor hij inwendig ernstig gewond raakt. De volgende dag dwaalt hij rond, terwijl zijn ouders naar hem op zoek zijn en de politie inschakelen, die al snel ontdekt dat Claudio een van de smokkelaars is geweest. ‘s Avonds komt hij weer thuis, stort neer op bed en zal niet meer opstaan. Het laatste deel gaat over een Engels krantenkantoor van ‘The Daily Witness’. Journalist Ken Whatton wordt opgebeld door een narcistische poëet die een lijk heeft gevonden in een park (een inspiratiebron voor [i]Blowup[/i]?). Hij vraagt geld voor deze informatie, en wil zelf een poëtisch stukje schrijven voor de krant. De bekendheid na het plaatsen van dit stukje blijft voor hem echter uit, en daarom gaat hij een stapje verder: hij bekent de moord te hebben gepleegd. Dit brengt hem de roem waar hij naar op zoek was, maar helaas ook de doodstraf. De problemen der jeugd gaan bij Antonioni niet over rozen. [i]I vinti[/i] is als geheel niet bijzonder geslaagd: Frankrijk kon weggelaten worden, Italië was goed, en Engeland was qua verhaallijn aardig. Dat er naast mij maar twee mensen in de zaal zaten was te verwachten. Na afloop heb ik nog een tijdje gepraat met één van die twee, de ander liep meteen na afloop stampvoetend te zaal uit, maar dat schijnt meer aan het gewicht van zijn schoenen te liggen dan aan zijn stemming, want zondag zat hij er weer.

[b]Zondag 14 juni [Focus, Arnhem]: [i]Il mistero di Oberwald[/i] (1981)[/b]

Eindelijk kon ik dit mysterie ontrafelen. Antonioni heeft zich uitgeleefd met kleurexperimenten, en als hij ‘modern’ probeert te doen gaat het meestal mis; ik denk aan het ‘2001: A Homemade Odyssey-einde’ van [i]Identificazione di una donna[/i]. Té pas en té onpas gooit Antonioni de ene kleurfilter over de andere heen, met als culminatiepunten een badguy die continu omgeven wordt door een paarse gloed en Vitti (of een stand-in?) die op een wit paard rijdt op kanariegeel gras onder een indigoblauwe lucht. [i]Il mistero di Oberwald[/i] is een kostuumdrama dat zich afspeelt in de 19e eeuw. Vitti speelt een koningin die tien jaar nadat haar man vermoord is bezoek krijgt van de anarchistische poëet Sebastian, die het op haar leven gemunt heeft. Langzaam worden ze verliefd, maar het eindigt natuurlijk tragisch. Deze film is totaal atypisch voor Antonioni. Het verhaal is gebaseerd op een toneelstuk van Cocteau, en in de film zien we hoe de romantische, sprookjesachtige sfeer van Cocteau botst met het geïsoleerde en emotieloze van Antonioni. De film kent ongewoon veel dialoog voor een Antonionifilm en alles duidt erop dat het Antonioni vooral om het kleur- en video-experiment te doen is. Nu draagt dit de film, maar tegelijkertijd is het een van de meest irriterende aspecten aan de film. Gelukkig is daar nog Vitti, hoewel haar kapsel niet om naar huis te schrijven is. Daarnaast stikt de film van mislukte romantiek, vreemde muziekkeuzes en zoetsappigheid, waardoor 129 minuten érg lang duren. We zaten met een viertal in de zaal, dat na een half uur een drietal werd. Na afloop heb ik nog gepraat met een van hen, die bekend was met het originele toneelstuk en met de klassieke muziek die Antonioni gebruikt had. Hij had meer van de film genoten dan ik, maar erg goed was het inderdaad niet. In de handen van Cocteau was dit veel beter geworden. Nu begin ik ook te twijfelen aan mijn Antonioniqueeste: moet ik álles gaan kijken wat ik nog niet gezien heb, of kan ik bij sommige films me beter wanen in het mysterie der verwachting?


Onderwerpen:


24 Reacties

  1. Kaj van Zoelen

    Als je jezelf een echte Antonioni-fan wilt noemen, moet je deze kans natuurlijk niet laten liggen. Of ga je door een aantal mindere films zijn beste werk minder waarderen?

  2. Erik Hagen

    Interessant artikel, Alex. Aankomende donderdag start het retrospectief hier in Utrecht en ik wil ze allemaal gaan zien (heb alleen tijdens “La notte” een bruiloft, dus die moet ik helaas laten schieten). Ik ben nog een relatieve leek op Antonioni-gebied – heb alleen “Cronaca di un amore”, “Blowup” en “Eros” gezien – dus ik ben erg benieuwd hoe alles mij gaat bevallen.

    Is het niet juist zo dat je door zijn mindere werk ook te zien, de pareltjes van Antonioni juist extra gaat waarderen? ;-)

  3. Rik Niks

    Misschien wel, maar wat ons ook opviel en genoemd wordt door Alex is dat L’Eclisse weinig nieuws biedt bij herkijk. Dat zal vermoedelijk ook gelden voor andere toppers uit het oeuvre, met name L’Avventura en La Notte. Het kon dus wel eens zo zijn dat het retrospectief over de hele linie dan wat teleurstellend wordt voor Alex…

  4. Jordi

    Mooi verslag, Alex. Ik ben zelf ook erg benieuwd naar het retrospectief, aangezien “Blow-up”, “The passenger” en met name “L’avventura” stuk voor stuk nog dagen door mijn hoofd bleven spoken. “L’avventura” heb ik wel meermalen gezien, en eerlijk gezegd bleef die film me wél iedere keer weer verrassen, ook al geldt dat dus zo te lezen niet voor ‘L’éclisse”. We zullen zien.

    Helaas kan ik maar naar één film dit retrospectief, maar ik grijp me kans nog wel eens. Morgenavond zit ik bij “La Notte” in Filmhuis Den Haag, ik ben erg benieuwd! Is somebody going by any chance?

    Veel plezier nog verder op dit (niet altijd) wonderschone – maar wel zeer terechte – retrospectief!

  5. Alex

    Ik ben nét naar het programma van korte kleurenfilms geweest en dat was echt een ramp. Nu begin ik toch bang toch worden voor waar Kaj het over heeft: ‘Of ga je door een aantal mindere films zijn beste werk minder waarderen?’ Sowieso vraag ik me af hoeveel Antonioni’s je (het beste) per week kunt zien, aangezien je als kijker een afstandelijke positie inneemt bij het kijken van zijn films.

  6. Pascal

    Beetje offtopic:
    Is de trilogie van o.a. L’avventura een verhalende trilogie of meer een thema trilogie? Beter gezegd: kan ik de films los of in een andere volgorde kijken?

  7. HenkMul

    Monica Vitti, temps morts en de thematiek zijn voornamelijk de elementen die de films tot eenheid smeden.

  8. Kaj van Zoelen

    Temps morts? Time-outs? Hoe bedoel je?

  9. HenkMul

    Haha, hanteer ik een begripsverwarring ofzo? Daarmee wordt toch bedoeld dat de blik van de camera voortgaat in de scene op het moment dat de belangrijkste handelingen zijn afgerond. Er is sprake van een ‘dood moment’.

  10. Kaj van Zoelen

    Dat zou kunnen, die term ken ik niet, en toen ik ‘m opzocht vond ik een beschrijving in het Frans over basketbal.

  11. Looi van Kessel

    Temps morts is wel degelijk het juiste woord, althans in Verstratens filmnarratologie

  12. Jordi

    Ik citeer:
    ‘Cinema kent nog een andere procedé dat in terminologie stilstand impliceert, de zogeheten “temps mort”. Hiermee wordt een scène aangeduid waarin zich geen noemenswaardige gebeurtenis voltrekt. In films van Michelangelo Antonioni manifesteert zich zulke “dode tijd”, als de camera blijft hangen bij een plek waar de hoofdpersonages al gepasseerd zijn. Vreemd genoeg wordt door de afwezigheid van personages binnen de shot het verstrijken van de tijd des te sterker voelbaar: hoe lang is het wachten voordat de camera weer personages oppikt? Bovendien is het niet-verschijnen van een personage waar je die normaliter wel verwacht ook een vorm van ontwikkeling, zoals niet-handelen (bijvoorbeeld als iemand lijkt te verdrinken en je niet te water springt) een vorm van handelen is.’ (Verstraten 2008: 26).

    Ik zeg zelf alleen liever ‘het’ shot, i.p.v. ‘de’ shot. Maar dat terzijde.

  13. Kwinten

    Antonioni is een van mijn meest geliefde regisseurs, ontzettend jammer dat Leiden geen retroperspectief heeft, Den Haag vind ik toch nog net even te ver.

  14. Kaj van Zoelen

    Allesbehalve een dood moment dus… Tja, dat soort terminologie heb ik samen met de studie vaarwel gezegd vorig jaar. ;) Kan me trouwens niet herinneren dat ik in drie M&C aan de UvA die term ben tegengekomen, maar dat kan aan mij liggen.

    Het is overigens toch echt de shot, niet het shot. Net zoals het de plot is i.p.v. het plot. Maar het klinkt allebei voor geen meter, daar heb je wel gelijk in.

  15. Jordi

    Kaj, dat soort zinvolle dingen leer je ook niet bij M&C, dat moet helaas echt uit zelfstudie en interesse komen :p

  16. Kwinten

    Het is het shot en zowel de plot als het plot is goed. Aldus VanDale :)

  17. Kaj van Zoelen

    Dan zijn de Nederlandse Taalunie en Van Dale het niet met elkaar eens.

  18. Jordi

    Zo te zien herkent de Taalunie het woord ‘shot’ als zijnde een injectie van verdovende middelen. Dan is het inderdaad DE shot.
    Echter, zoals VanDale terecht opmerkt, kan een ‘shot’ ook filmjargon zijn. Zij verkiezen dan HET shot, en binnen de filmlexicon kies ik daar ook voor.
    Punt. :)

  19. Alex

    Als je dan zo precies wilt zijn, schrijf dan niet ‘als zijnde’, want dat is in dit geval een contaminatie. Trouwens, ‘de lexicon’ is ook niet helemaal correct. Punt. ;-)

  20. Jordi

    Oei, die had ik kunne zien aankomen. Wat ontmasker je me weer als een quasi-interessant, zelfingenomen narcist, Alex ;) Bij dezen wil ik graag ‘als zijnde’ vervangen door ‘in de betekenis van’, en ‘de filmlexicon’ wordt gewoon ‘het filmkader’. Ik druip weer zwijgend af.

    God, wat die Antonioni tot op de dag van vandaag nog weet los te maken… =D

  21. Kaj van Zoelen

    Waar baseer je dat op, Jordi? Ik zie bij de Taalunie geen betekenis achter het woord. En Van Dale maakt geen onderscheid voor verschillende betekenissen. Kramers is het bij zowel shot als plot ook met me eens overigens. Maar goed, je was al ontmaskerd. ;)

  22. Kaj van Zoelen

    “Het Frankrijkgedeelte bevat veel stereotiepe personages en een onorigineel verhaal: een groepje jongeren plant een moord op een rijke ‘vriend’ om te ontsnappen aan hun tergende bestaan.”

    Ik heb de film niet gezien, maar vraag me toch af: welke personages vind je stereotiep? Bedoel je de jongeren? In hoeverre kunnen jongeren in 1952 al stereotiep zijn, gezien het feit dat de jeugdcultuur pas net opkomt in die tijd? En hoe vaak probeerden zij in de populaire cultuur moorden te plegen om aan hun tergende bestaan te ontsnappen?

  23. Alex

    Misschien keek ik onbewust met een ‘moderne blik’ naar deze film, en zie ik de personages daarom als stereotiep. In hoeverre ze ook stereotiep waren in de jaren vijftig weet ik niet, maar daar had ik – vanwege die moderne blik – geen rekening mee gehouden. Het gaat om het volgende: de ouders van een meisje maken zich zorgen om haar afstandelijke gedrag, en op school gaat het niet zo goed. Ze kan het niet verdragen om bij haar ouders te leven en wil avontuur. Bij een andere zoon + ouders gaat het ongeveer hetzelfde. Dan is er nog de zoon uit een schijnbaar elitair gezin, en die pretendeert hetzelfde te willen als zij, maar als puntje bij paaltje komt bedriegt hij de rest en wil hij er niets meer mee te maken hebben. Allemaal stereotypen in mijn ogen. Dan is er nog de rijke jongen, die bij vrouwen geliefd is vanwege zijn geld, en bij mannen hierdoor jaloezie opwekt. Er is er ook nog een erg jong meisje, dat als een vijfde wiel meemoet met de groep, en daarom als irritant wordt neergezet. En dan is er ook nog een ‘zachte jongen’ die zich laat overhalen door meer dominante jongens, en uiteindelijk de zondebok wordt. Ik ervaar dit als hinderlijke stereotypen, maar ik weet niet hoe men in de jaren vijftig naar deze film keek. Misschien raken we hier wel een prangende kwestie: moet je een ‘oude’ film historisch benaderen of mag je met een actuele blik kijken naar hoe dit kunstobject functioneert in de huidige wereld? Beide benaderingen zijn te verdedigen.

  24. Kaj van Zoelen

    Jongeren die avontuur willen en loskomen van de ouders = jaren ’50, dus ik betwijfel dat je dat in ’53 al echt stereotiep kunt noemen. Je kunt het wel gedateerd en ouderwets noemen, maar stereotiep impliceert toch echt dat het om een ‘oud’ beeld gaat, iets dat al lang vaststaat/vastgeroest is. Volgens mij was daar toen nog geen sprake van. Nu kan je dat wel zo ervaren omdat dergelijke personages nu, 56 jaar later, stereotiep zijn geworden. Maar daar kan die film niets aan doen, dat is jouw probleem. Misschien was die film destijds wel revolutionair.

    Natuurlijk mag je met een actuele blik kijken, sterker nog, je kunt niet anders. Je bent een product van je tijd, en het is erg moeilijk om je daar van los te maken. Wat je wel kunt doen is rekening houden met wanneer iets gemaakt is. Een ander voorbeeld: Bullit is hét prototype van de moderne politiefilm. Toen deze film gemaakt werd, was Bullit fris, vernieuwend en gewaagd. De elementen die toen zoveel lof kregen, zijn nu echter allemaal clichés van de politiefilm geworden. Alleen de autoachtervolging en de muziek van Lalo Shifrin zijn cool gebleven, de rest is gedateerd. Als moderne kijker kan ik dus niet zo heel veel meer met deze film, behalve vanuit een historisch perspectief. Maar ik kan de film niet negatief beoordelen op de clichés louter omdat het clichés zijn, toen de film gemaakt werd waren dit immers nog geen clichés.


Reageer op dit artikel