Hoe slecht zijn de films van Douglas Sirk?

26 augustus 2009 · · Analyse

Geen genre dat door de gemiddelde filmkijker zo stiefmoederlijk behandeld wordt als het klassieke melodrama. Hoog oplopende emoties met bijbehorend geforceerd acteerwerk, weinig nuance en een plot dat niet misstaat in eender welke soapserie. Dat zijn zo’n beetje de vooroordelen die leven en natuurlijk niet volkomen uit de lucht komen vallen. Het maakt het, merk ik bij mezelf, een lastig genre voor de filmkijker die zich er aan wil wagen, maar niet van een in artistiek opzicht koude kermis thuis wil komen. Bij het me verdiepen in de films van een van de meesters van het genre, Douglas Sirk, is de constante dan ook het kunnen duiden van een eventuele artisticiteit in zijn films. Schuilt deze bijvoorbeeld in een perfecte beheersing van het genreformaat, moet het juist gezocht worden in facetten waarmee Sirk het genre overstijgt of is nog weer een andere insteek vereist? Met andere woorden, op welke manier dienen de films van Sirk bekeken en al of niet gewaardeerd te worden?

Blijkbaar ben ik niet de enige die worstelt met de ‘juiste’ houding, want Sirk is pas na zijn pensioen de eer van de critici ten deel gevallen waar genremeesters in andere genres al veel eerder op konden rekenen. De Deen Sirk begon het vak in de jaren 30 in Duitsland, om begin jaren 40 de overstap naar Hollywood te maken, waar hij het daaropvolgende decennium zijn grootste commerciële successen (en nu meest bestudeerde films) afleverde, met titels als Magnificent Obsession, All That Heaven Allows en Written on the Wind. Na Imitation of Life (1959) hing hij de camera aan de wilgen. De wijze waarop critici indertijd zijn films benaderden wordt wel aardig geïllustreerd door een quote van Pauline Kael over The Tarnished Angels: “It’s the kind of bad movie that you know is bad – and yet you’re held by it”. In de zienswijze dat het inderdaad allemaal zo slecht was kwam pas verandering eind jaren 60, o.a. door van intellect getuigende reflecties van Sirk zelf op het oeuvre. Iets later was vooral Rainer Werner Fassbinder een warm pleitbezorger.

Wanneer men wat recensies of beschouwingen over Sirk’s films leest zal men vaak dezelfde elementen tegenkomen die geroemd worden. Het gevoel voor ironie bijvoorbeeld, een kritisch oog op mens en maatschappij, zijn kleurgebruik en de sterke composities. Die laatste twee stilistische kenmerken zijn in zijn technicolorfilms dermate sterk aanwezig dat ik meen dat zelfs op basis van een enkel shot een film van Sirk al wel te herkennen valt. Het doel van het felle kleurgebruik lijkt tweeledig, enerzijds de betekenis van scènes en karakters sturen, anderzijds een algehele distantie door het onrealistische gehalte. Een film als Written on the Wind roept toch al weinig herkenning bij de kijker op met zijn milieu van een puisant rijke oliefamilie en buitenissige liefdesverhoudingen, het lijkt alleen maar juist dat ook in de stilering hierbij aansluit. Tegelijkertijd zal die distantie een zeker doel moeten dienen; dat daarmee de kijker geactiveerd wordt te zoeken naar waarheden onder het suikerlaagje klinkt me weinig overtuigend in de oren. Het excessieve kleurgebruik roept tevens een sprookjesachtige wereld op waar de kijker zich escapistisch in kan verliezen. Ook over het betekenis van de kleuren zelf heb ik mijn twijfels. Onmiskenbaar aanwezig, maar zelden heb ik het idee dat het dieper gaat dan clichés als rood = passievol en koele kleuren die het tegenovergestelde uitdrukken over personages of relaties.

Zoals Sirk kleur gebruik, zo zou hij ook belichting toepassen. In Magnificent Obsession zou hij met behulp van belichting de inwendige beleveniswereld van een blinde vrouw weten te visualiseren. Dit is heel wel mogelijk, maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat deze pogingen zich aan mijn oog onttrokken. Belichting in studiofilms uit die tijd is zelden te betrappen op veel naturalisme, zonder dat daar altijd betekenis achter gezocht moet worden, dus een onnatuurlijke belichting valt mij dan niet direct op.

Om verder in te gaan op Magnificent Obession: dit is zonder twijfel de film waarin het melodrama de grootste vlucht heeft genomen. De plot is pure drek, vol toevalligheden en ongeloofwaardige personages. Liefde voor een vrouw wordt op een merkwaardige wijze verward met onbaatzuchtige naastenliefde, wat alleen al het tot drie keer toe herhaalde titelverklarende citaat dubieus maakt. En dan is er nog het fantastische happy end, dat de gehele film in de lucht hangt (hét grote verschil met Written in the Wind, waarin doem de sfeer bepaalt). Is deze hele optelling dan die Sirkiaanse ironie? Het lastige van ironie is dat deze per definitie niet eenduidig is, en dus te allen tijde aangewend kan worden om zwakheden te verklaren. Zelfs het grootste filmische misbaksel kan verdedigd worden door aan te voeren dat de makers een ironische benadering voor ogen stond.

Het meest geniet ik tot nog toe van de films waarin Sirk op dreef is in het schetsen van zijn karakters en hun onderlinge verhoudingen. Zoals gezegd is deze hele situatie in Written on the Wind wat buitenissig, maar daardoor fantasierijk genoeg om de kijker prikkelen. Ook is Sirk hier minder uitgesproken in de motivaties van de personages, zodat voor de kijker wat te raden overblijft. Zwart-wit-film All I Desire heeft met Written on the Wind gemeen dat de verwevenheid van onderlinge verhoudingen in en rond een familie duidelijk zichtbaar worden gemaakt. All I Desire heeft wel wat te kampen met te hoge ambities; het aantal uitgewerkte personages benadert het dozijn, teveel voor de geringe speelduur van de film.

Voorlopige conclusie is dat ik de wapenfeiten die Sirk toegedicht worden nog niet volledig herken of meen dat er ook voldoende tegenin valt te brengen. Verdere exploratie dus vereist: binnenkort verdere bevindingen.


Onderwerpen:


1 Reactie

  1. Erwan

    Ik heb “Imitation of Life” destijds in Lissabon de bioscoop gezien en ondanks de zeer barokke stijl was het toch wel aanspreekbaar. Het zal nooit mijn soort film worden met al dat melodrama, maar eens in de zoveel tijd is het goed te doen. Voor mij is de titel van de film die ik gezien heb echt een prima uitdrukking van het werk van Sirk!


Reageer op dit artikel