Een beetje typerend is het wel dat in de groeiende lijst regisseurs waar artikelen over verschenen op salonindien nog geen plaats ingeruimd was voor wat toch geldt als een van de grootste regisseurs aller tijden: John Ford. De western is al decennialang op sterven na dood, voor hele generaties filmkijkers gelden de westerns van Sergio Leone of Clint Eastwood als de topstukken die de inwijding vormen waar het veelal bij blijft. De liefhebber die verder kijkt komt al snel terecht bij oude meesters als Hawks, Mann en dus ook Ford. Toch houden velen het bij The Man Who Shot Liberty Valance en/of The Searchers, terwijl zijn oeuvre zich eerder als een geheel dan als een verzameling losse films laat lezen. The Searchers was ooit ook mijn eerste kennismaking. Een film die ik zonder enige context zag, daar het tevens een van mijn eerste pre-Leone westerns was. Nu, diverse westerns en niet-westerns van Ford verder, was het tijd deze film nogmaals te zien, ditmaal meer weet hebbende van het oeuvre waarbinnen The Searchers valt. Vandaag een schets van deze achtergronden, volgende week zoom ik verder in op The Searchers.

Geboren uit Ierse ouders wordt John Ford frequent genoemd als meest Amerikaanse van alle regisseurs. Zijn meer dan 140 films vormen tezamen een kroniek van de Amerikaanse geschiedenis, doch niet zo zeer een historische reconstructie, als wel een beeld van hoe Amerika tot Amerika verwerd. In het tijdsverloop zoals Ford dit registreert zien we vooral een moderniserende samenleving die hernieuwde eisen stelt aan haar inwoners. De zogenaamde beschaving rukt op uit het Oosten, waardoor de mythische pioniers van het Westen hun positie opnieuw moeten bepalen. In deze frictie ligt vaak de kern besloten van de problemen die tussen de karakters onderling bestaan. De film waarin dit thema het sterkst op de voorgrond treedt is een van Ford’s laatste films, The Man Who Shot Liberty Valance, waarin advocaat James Stewart zonder een ander wapen dan het rechtboek tracht beschaving te brengen in het ruige Westen.

Het is niet alleen deze clash die we steeds terugzien en Amerika maakten tot wat het is. Een andere, daarmee samenhangende, botsing is die tussen de individualist (de outlaw) en de gemeenschap. Die gemeenschap, of dat nu de familie of het regiment is, beknot met haar mores de vrijheid van de individualist. Samenhang blijkt echter steeds weer nodig de gestelde problemen te kunnen overwinnen. Op zijn zoetsappigst zien we dat terug in Wagon Master, waarin Mormonen optrekken naar het Westen, onderweg allerlei obstakels tegenkomend die potentieel de onderlinge cohesie ondermijnen, maar deze gezamenlijk overwinnen.

Ook in de Cavalry trilogie (Fort Apache, She Wore A Yellow Ribbon en Rio Grande), waarin het leven binnen legereenheden ten tijde van de uitdijing richting het Westen gevolgd wordt, zien we deze thematiek steeds terugkeren. Hier zien we tevens een derde thema dat in veel van Ford’s films terugkeert; mythologisering. Ford’s oeuvre kent vele helden die in werkelijkheid een vlekje hebben, of waarvan de heldenstatus zelfs onterecht is. Opvallend genoeg gaat Ford’s sympathie daarbij lang niet altijd uit naar de op het voetstuk geplaatste held. In Fort Apache is de lofzang zelfs voor het ‘voetvolk’, dat het werk opknapt terwijl een incompetente legeraanvoerder met de eer strijkt. Dat mythologisering niet per definitie iets verkeerds is, en zelfs inherent aan geschiedschrijving, blijkt uit The Man Who Shot Liberty Valance. “When the legend becomes fact, print the legend”, luidt de conclusie in deze film. Ford hield zich daar gelukkig niet aan. In zijn films zien we vaker een demythologisering, wat feitelijk een logische uitkomst is voor een regisseur die het mechanisme van mythologisering onderzoekt.

In de thematiek van de mythologisering is Ford, van al zijn vaste thema’s, wel het meest genreoverstijgend en tijdloos. Denk alleen al aan de hedendaagse superheldenfranchises, waarin vaak een duister randje aan de mythische helden gegeven wordt. Het zwart dat niet geheel zwart is, en het wit niet geheel wit, is iets wat kijkers mateloos blijft fascineren. Dat geldt minder voor het ouderwetse gevoel voor normen en waarden, gevoed door de sterke gemeenschapszin, dat bij Ford altijd op de voorgrond staat. Zeker in een tijd waarin individualisme de overhand heeft genomen schept dit een sterke discrepantie met de belevingswereld van de kijker. Temeer de wijze waarop Ford die onderlinge verwantschap verbeeldt; de kameraadschappelijkheid komt voornamelijk tot uiting in flauwe grappen en vele muzikale onderonsjes, die van een merkwaardige oubolligheid zijn. Het thema van de historische ontwikkeling en de oprukkende beschaving is dan weer heel genrespecifiek, en zal de niet-liefhebber niet over de streep trekken zich eens aan een Ford te wagen.

Dit is in grote lijnen wat mijn inziens thematisch het werk van John Ford karakteriseert. The Searchers valt hier probleemloos binnen, waarbij ook een aantal mitsen en maren te plaatsen zijn. Volgende week meer.