Lolita & Lolita (2/2)

20 mei 2009 · · Analyse

Vorige week ging ik in mijn vergelijking tussen het boek en de film Lolita in op de verschillen die bij de verfilming ontstaan zijn. Keuzes die regisseur Stanley Kubrick soms noodgedwongen moest nemen als gevolg van de grotere gevoeligheid die heerst rond het medium film, maar ook artistieke keuzes waar dat niet voor geldt en het verhaal van een andere lading voorzien. Zoals de wijze waarop de subjectiviteit als gevolg van het vertelperspectief verdwijnt doordat we de film minder sterk, tot soms helemaal niet, vanuit Humbert’s perspectief beleven. Vandaag rond ik mijn vergelijking af door nog enkele verschillen op een rijtje te zetten. Verschillen zoals die vaker gesignaleerd kunnen bij boekverfilmingen, en soms zelf onontkoombaar schijnen.

[Lolita:]”Crazy things, filthy things. I said no, I’m just not going to [she used, in all insouciance really, a disgusting slang term which, in a literal French translation, would be souffler] your beastly boys, because I want only you. Well, he kicked me out.”

De ‘he’ is Quilty, een pedofiele man, ouder én perverser dan Humbert. Hij fungeert als een soort weerspiegeling en tegelijkertijd rivaal van Humbert. Het personage is voor de film uit de schaduw getrokken, een prominente komische rol van Peter Sellers. Wederom betekent dit het expliciet maken van wat in de roman onder de oppervlakte schuilt en zich minder gemakkelijk laat duiden. Een van Humbert’s karaktertrekken waar de roman op drijft is namelijk zijn paranoia. De angst ontmaskerd te worden als pedofiel, maar ook de angst Lolita te verliezen aan een jongen of man voor wie ze wel echte liefde koestert. Van die paranoïde gevoelens blijft voor de kijker weinig over als reeds in de beginscène de daarmee samenhangende ontknoping wordt weggegeven. Ook deze wisseling van beginscène is weer het gevolg van zo’n ondoorgrondelijke filmwet. Kubrick verplaatste de finale naar het begin omdat de kijker zijn interesse zou verliezen als de film niet met iets spectaculairs zou openen. Waarom dat wel voor een film en niet voor een boek zou moeten gelden is mij een raadsel, maar door ingrepen als deze rijst het vermoeden dat men teveel bezig is geweest met het uitkleden van de roman tot een simpele basis.

Forgetting that in an American suburban street a lone pedestrian is more conspicuous than a lone motorist, I left the car in the avenue to walk unobtrusively past 342 Lawn Street. Before the great bloodshed, I was entitled to a little relief, to a cathartic spasm of mental regurgitation.

Naast een roman over een verwrongen seksuele relatie is Lolita ook een commentaar op de Amerikaanse maatschappij. Van de nette voorsteden waar immigrant Humbert voor het eerst in contact komt met Lolita, tot de oneindige rij motels die het stel tijdens hun grote trektocht door Amerika aandoet. Humbert is het prototype Europese intellectueel, die zijn betoog doorspekt met Franse zinsneden, en een geheel eigen, cynische kijk op zijn omgeving heeft. Deze zijn vaak zeer geestig, waardoor Lolita door velen als een komedie beschouwd wordt, meer nog dan als drama. Dit soort observaties zijn eveneens moeilijk op een natuurlijke wijze in een film te doorweven. Hieruit blijkt ook weer wat het grote knelpunt van de verfilming is. Nabokov’s Lolita is iets wat zich in het hoofd van Humbert afspeelt, Kubrick’s Lolita kan alleen de buitenkant laten zien. Hier is Humbert een van de pionnen op het bord, maar het doorvoelen van zijn psyche, in film praktisch onmogelijk uit te beelden, is niet aan de orde.

Hiermee hebben we de belangrijkste verschillen zoals die bij het verfilmen zijn ontstaan wel te pakken. Hier en daar liet ik al wel doorschemeren de aangebrachte wijzigingen geen verbeteringen te vinden ten opzichte van het bronmateriaal. Door de bank genomen betekent het een verschraling van het rijke bronmateriaal. Vooral in esthetisch en psychologisch opzicht, twee van de peilers waar de roman op steunt, weet Kubrick mijn inziens geen succesvolle vertaalslag te maken. Zoals dat begrijpelijk is voor een speelfilm, ligt de aandacht veel meer op de plot, maar daarmee wordt de vertelling voor een deel ook ontdaan van de lagen die het een werk met meerdere dimensies maakt. De roman vaart immers op veel meer dan alleen de plot.

Toch is Kubrick’s Lolita alles behalve mislukt. Waar boekverfilmingen vaak afgerekend worden op de cast, is deze een schot in de roos. James Mason had met vertolkingen in films als The Reckless Moment en Bigger Than Life al een reputatie als ontregelaar van het schijnbaar voorbeeldige Amerikaanse gezinsleven, en Humbert Humbert past natuurlijk vlekkeloos in dat rijtje. Sue Lyon als Lolita is minimaal zo trefzeker. De wulpse oogopslag en een Monroe-achtige gespeelde, verleidelijke naïviteit maken het aanneembaar dat het 14-jarige meisje de oude Humbert in haar macht heeft. En dan blijkt de visualiserende kracht van het medium film in het voordeel, want de hulpeloosheid van Humbert komt nog sterker over.

Ook het komische element van de roman is op zekere wijze succesvol overgenomen. Zij het dat het wel lijkt of de rolverdeling van Humbert en Quilty (Peter Sellers) gewisseld is. Quilty is de man van de scherpe commentaren die sans gêne iedereen met eloquente woordgoochelarij op zijn of haar nummer zet. Humbert is in vergelijking daarmee wat timide, te weinig de vileine commentator uit de roman. In de aanwezigheid van Peter Sellers doet de Kubrick-signatuur zich misschien nog wel het meest gelden. Elke scène met Sellers laat weer een andere Sellers zien, maar wel altijd over the top en absurdistisch. Een duidelijke opmaat naar Kubrick’s volgende film, Dr. Strangelove. Hoewel ik geen fan van Sellers ben, zie ik er wel een geslaagde poging in een scheut absurdisme in het verhaal te gieten. Dat kent de roman niet (hoewel de eigen logica waarin het verhaal zich daarin voltrekt realisme soms ook op een zijspoor zet). Zodoende heeft Kubrick op een nieuwe, aansprekende manier, ook een weg gevonden dezelfde ongrijpbare mengeling tussen drama en komedie tot stand te brengen.

Dergelijke oorspronkelijkheden zijn wat de kritische filmkijker verwacht bij een boekverfilming. Geen braaf nafilmen, maar een nieuwe kijk op de materie. Kubrick is, wellicht met Hitchcock, de meest notoire boekverfilmer, en daarin zonder meer een van de beste. Verfilmingen van A Clockwork Orange, Traumnovelle, The Shining en Two Hours To Doom worden van minimaal hetzelfde niveau geacht als de boeken, vaak ook meesterwerken. Lolita is de enige film in Kubrick’s oeuvre waarbij de reputatie van het boek die van de film is blijven overschaduwen. Dat zegt veel over de roman, maar, zoals ik uiteen heb proberen te zetten, ook over de film.


Onderwerpen:


5 Reacties

  1. Jordi

    Nogmaals mijn dank, Rik, voor je verfijnde en – zeker voor internetlezing – diepgravende analyse van boek en film. Ik ben nu zeker geënthousiasmeerd om het boek eindelijk eens te gaan lezen – en bij dezen is de roman dan ook besteld bij bol.com :)

    De fameuze slagschaduw van de oorspronkelijke roman heeft mijns inziens echter een zodanige impact gehad, dat de kritiek die jij uit eigenlijk alleen maar logisch is. Doordat de film in een volledig andere context en cultuur tot stand gekomen is dan Nabokovs roman, liggen de accenten anders en heeft het verhaal een andere uitwerking. De “Lolita” van ’55 had een ingrijpende uitwerking op het Amerikaanse gezinsideaal, terwijl Kubricks “Lolita”, ruim zeven jaar later, de bioscopen bestormde in een tijd waarin door de dreiging van de Koude Oorlog de Amerikaanse zekerheden reeds aan het instorten waren.

    In het retrospectief van 2009 lijkt Nabokov daardoor veel gewaagdere stappen te zetten, omdat hij meer in de maatschappij wilde bewerkstelligen dan Kubrick, wiens verfilming toch al in een moreel gezien meer ‘flexibele’ tijd uitkwam. Je noemt de zwakte van de opening van de film, maar ik denk dat Kubrick daarmee het publiek op een andere manier wilde verleiden. Men kende immers allang het verhaal en de status van Nabokovs “Lolita” al, dus moest Kubrick andere wapens inzetten. Mijns inziens geeft deze opening juist een extra laag van spanning aan de film, als een Damokles-zwaard dat de gehele film lang aan een zijden draadje boven Humbert Humbert bungelt.

    Opvallend aan Kubricks film is overigens wel de aanzienlijke AFwezigheid van de auteur en zijn stempel. Latere Kubrick-films laten zich onmiskenbaar als zodanig herkennen, terwijl “Lolita” de stijl ondergeschikt maakt aan het verhaal. In tegenstelling tot bijvoorbeeld de door jou genoemde Hitchcock, is Kubrick dus zodanig onder de indruk geweest van het werk van Nabokov, dat hij zichzelf naar de achtergrond heeft willen cijferen.

    Die mate van respect en bewondering is helaas vandaag de dag zeer zeldzaam bij boekverfilming. Daarom zou ik inderdaad (zoals jij ook zegt, Rik) de waarde van “Lolita” binnen het genre van de boekverfilming niet onderschatten. En het blijft gewoon een uiterst plezierige film, nietwaar? ;)

  2. Rik Niks

    Over die tijdspanne tussen boek en film had ik nog niet zo nagedacht, maar ik vraag me af of die inderdaad zo’n grote rol speelt bij de vraag waar de verschillen zijn ontstaan. De in moreel opzicht flexibeler tijd vond zijn weerslag imo pas een jaar of 5 later in de Amerikaanse film, toen een nieuwe lichting regisseurs gehoor gaf aan de geluiden van deze tegencultuur (die idd al wel ergens rond het verschijnen van Kubrick’s Lolita in opkomst was): Easy Rider, Bonnie & Clyde, The Graduate etc. In die tijd had waarschijnlijk een Lolita gemaakt kunnen worden die qua gewaagdheid minder flets zou afsteken bij de roman. De filmindustrie heeft (ook nu nog, denk bijv. aan de 9/11-films) altijd enkele jaren nodig om in te kunnen spelen op een veranderende samenleving, dus 1-op-1 een vergelijking trekken tussen de sfeer in de samenleving anno 1963 en zijn weerslag in de film gaat niet helemaal op. Ik zie Kubrick’s Lolita dan ook vooral als een product van de jaren 50, en vraag me af in welke zin hij dan in zou spelen op de veranderende samenleving?

    Je mening over de omzetting van de finale naar de opening deel ik ook niet helemaal. Zou de spanning niet juist veel groter zijn als we wel steeds de excentrieke Sellers zien verschijnen maar we hem niet volledig in het plaatje kunnen passen? Daarnaast ontstaat er dan geen gat aan het einde; zelden zo’n troosteloze afwerking van zetten gezien. Ook voor de lezers van het boek zou dan de spanning aanwezig blijven van de vraag hoe de climax vormgegeven zou worden, nu ís er simpelweg geen climax.

    Ik ben benieuwd hoe je de roman gaat vinden, en ook: hoe je de film gaat vinden na het lezen ervan :)

  3. Jordi

    Ik denk persoonlijk dat, hoewel je natuurlijk volkomen gelijk hebt door de cesuur in de moraliteit van de film rond “Easy Rider” te leggen, deze tendens niet een plotse ommekeer is geweest, als wel een gestage maar moeilijk te duiden ontwikkeling. Ik denk dat in de gehele jaren zestig de verandering in de maatschappij van happy-bubble-spruitjeslucht (maar dan de Amerikaanse equivalent) naar make-love-not-war-liberalisme en -humanisme in toenemende mate aanwezig is, en dat daarom een verfilming van “Lolita” al een andere zeggingskracht en betekenis had dan in het decennium daarvoor. Hoe klein dat onderscheid ook lijkt.

    Met je notie van een ‘troosteloze afwerking van zetten’ ben ik het wel eens; de film rolde zich in de laatste paar minuten uit als een sneu leeglopend ballonnetje. Maar toch heeft het begin voor mij wel degelijk iets substantieels toegevoegd; ik kon die scène maar niet plaatsen, maar het leverde voor mij wel een spanning op. Hoewel ik me ook kan vinden in jouw ervaring van deze structuur, ben ik toch nog wel voorstander van deze oplossing.

    Ik zal je op de hoogte houden als ik het boek gelezen heb ;)

    P.S. Nog even de muggenzifter uithangen: het is ‘pijlers’, en niet ‘peilers’, dus het hoort met lange ij. Verder is je taalkundige foutloosheid een verademing op het web :)

  4. WHJ

    Interessant (niet noodzakelijkerwijzer goed) proefschrift over de materie: http://lib.ugent.be/fulltxt/RUG01/001/458/013/RUG01-001458013_2011_0001_AC.pdf

  5. Olaf K.

    Dit is een masterscriptie. Ik dacht al, wat kort…


Reageer op dit artikel