Lolita & Lolita (1/2)
Hoe maakte Kubrick ooit een film van Nabokov

13 mei 2009 · · Analyse

Lolita, light of my life, fire of my loins. My sin, my soul. Lo-lee-ta: the tip of the tongue taking a trip of three steps down the palate to tap, at three, on the teeth. Lo. Lee. Ta.

Een van de beroemdste openingen in de 20e eeuwse literatuur, van een van een werk dat even beroemd als omstreden is: Vladimir Nabokov’s Lolita. Zowel hoofdpersoon Humbert Humbert als titelpersonage Lolita groeiden uit boven de rollen in deze roman, en werden karakteriseringen die ook door mensen die het verhaal niet kennen begrepen worden. Na een moeizame aanloopperiode werd Lolita al snel een (schandaal)succes, en het lot van dergelijke successen is dat deze vroeg of laat verfilmd worden. In dit geval niet door de minste: Stanley Kubrick waagde zich er in 1962, zeven jaar na de eerste druk, aan. Ondersteuning was er van Nabokov zelf, die het script schreef. Of van een artistiek geslaagde adaptatie gesproken kan worden, probeer ik aan de hand van enkele passages uit het boek te achterhalen. Of, om de tagline van de film aan te halen: ‘How did they ever make a movie of Lolita?’.

Net als een werk als Lady Chatterley’s Lover is Lolita een boek waarvan de scandaleuze inhoud, zeker indertijd, een schaduw wierp over de kwaliteiten als roman. Zonder dat laatste zou het echter onmogelijk nog kunnen gelden als een mijlpaal in de Engelstalige literatuur. Naast de subtiele behandeling van de materie, heeft het die status vooral te danken aan het uitzonderlijke taalgevoel waarmee de Rus (!) het werk schreef. In de openingszinnen maakt de lezer daar direct kennis mee. Ritmisch, beeldend; bedwelmende poëzie. En zo ervaren veel lezers het ook: alsof ze door de prachtige taal verleid worden mee te gaan in de zieke geest van Humbert Humbert.

Die verleiding is een logisch gevolg van de opbouw van de roman. Deze wordt verteld vanuit Humbert’s perspectief, in een vorm die het midden houdt tussen een bekentenis en een apologie. Hoewel schuldbewust, vertelt hij zijn verhaal ook om begrepen te worden. Redenaarstalent hoort daarbij, dus het bloemrijke taalgebruik, de woordgrapjes, de geestige observaties, ze zijn er om de lezer voor zich te winnen. Dit laat zich niet eenvoudig vertalen naar film, waarin dialogen zelden een soortgelijke functie kennen. Eerder zou gedacht kunnen worden aan een visuele equivalent. Kubrick heeft in veel van zijn films bewezen tot een dergelijke visuele betovering in staat te zijn, maar Lolita is, hoewel bovengemiddeld, daar niet een van. Lolita ligt dichter tegen het klassieke Hollywood aan, dan tegen het vooruitstrevende werk vanaf 2001: A Space Odyssey. En de film is dan wel spaarzaam gelardeerd met vertelstemmen, maar deze zijn voornamelijk functioneel. Ook daar moet de verleiding dus niet vandaan komen.

(…) and I sat beside Dolly just behind that neck and that hair, and unbuttoned my overcoat and for sixty-five cents plus the permission to participate in the school play, had Dolly put her inky, chalky, red-knuckled hand under the desk.

Humbert’s relaas gaat voor een belangrijk deel over de krampachtigheid van de relatie die hij met Dolores (Lolita is enkel een koosnaam) heeft. Voor de buitenwacht is hij haar stiefvader, en zijn zelfbeheersing is zodanig dat hij door Lolita’s docent te verstaan wordt gegeven zo’n typische Europeaan met conservatieve seksuele moraal te zijn. Bij het ophalen van Lolita ontspint zich echter bovenstaande scène, die twee grote verschillen met de film duidelijk maakt. Om redenen die me nog altijd niet duidelijk zijn kan in film veel en veel minder dan in literatuur. Waar het boek duidelijk is waar en hoe er seks plaatsvindt tussen Humbert en Lolita, moest in de film elke hint daarop vermeden worden. Kubrick was er naderhand eerlijk in: als hij wist dat op dit gebied zo weinig mogelijk was, was hij er niet aan begonnen. Het tweede verschil is de aanwezigheid van een andere ‘nymphet’ in genoemde scène. Humbert’s verlangen naar jonge meisjes is veel breder dan enkel Lolita, waartoe de film zich beperkt. Geen toevallige, verboden liefde derhalve, maar iets pathologisch, wat Humbert in het boek verklaart door te vertellen over een tragische jeugdliefde. Ik meen dat deze omissie niet enkel ontstaan is vanuit de altijd optredende noodzaak elementen te schrappen, maar tevens verklaard kan worden uit een soort vrees het publiek te moeten laten identificeren met een onversneden pedofiel. Door dit te beperken tot Lolita wordt de acceptatiegrens op relatief veilige hoogte gehouden.

I had thought that months, perhaps years, would elapse before I dared to reveal myself to Dolores Haze; but by 6 she was wide awake, and by 6.15 we were technically lovers. I am going to tell you something very strange: it was she who seduced me.

De passage waarin de eerste seksuele ervaring tussen Humbert en Lolita beschreven wordt is één van de momenten waarop je als lezer de betrouwbaarheid van Humbert’s verhandeling in twijfel gaat trekken. Zoals gezegd wordt alles vanuit zijn point of view verteld, en zijn er duidelijke bijbedoelingen die de motivatie achter zijn verhaal vormen. De roman kent dan ook een duidelijke spanning als gevolg van deze subjectiviteit. In hoeverre gaat Lolita daadwerkelijk mee in haar verhouding met Humbert? Hij schildert haar af als een vroegrijpe nimf die hem in haar macht heeft, maar hoeveel moeten we ervan geloven als hij zegt dat zij het was die hem verleidde, in plaats van andersom, of erger, het een brute verkrachting was? De film kent deze spanning in het geheel niet. Een eerste persoonsperspectief is in film moeilijk te creëren, doordat beelden veel vanzelfsprekender als waarheidsgetrouw worden ervaren dan een in woorden verteld verhaal. Een vertelstem kan een hulpmiddel zijn, maar zoals gezegd wordt die relatief spaarzaam gebruikt. Ook wordt de kijker daarin geen aanleiding gegeven te veronderstellen dat het relaas onbetrouwbaar is. Ten slotte bevat de film, anders dan het boek, enkele scènes waarin Humbert niet figureert, waarmee het accent op het vertelperspectief en dus de mogelijke subjectiviteit komt te vervallen.

Volgende week zet ik nog enkele verschillen tussen de roman en de verfilming op een rijtje. En omdat een verfilming meer kan en moet zijn dan een zo natuurgetrouw mogelijke nabootsing, zal ik ook nagaan in hoeverre Kubrick er in slaagt verbeteringen in het bronmateriaal aan te brengen, dan wel hier een eigen wending aan te geven.


Onderwerpen:


2 Reacties

  1. Jordi

    Dank, Rik, dat je zo treffend en in zulke bloemrijke taal een van de meer onderbelichte films van mijn favoriete regisseur aan een analyse onderwerpt. “Lolita” vind ik persoonlijk een zeer sterke film door de voortdurende dialectiek tussen het literaire aspect van het bronmateriaal enerzijds, en Kubricks worsteling met de grenzen van de visuele filmkunst anderzijds.

    Dan jouw notie: ‘Om redenen die me nog altijd niet duidelijk zijn kan in film veel en veel minder dan in literatuur.’ De redenen hiervoor zijn in feite niet zo onduidelijk of ondefinieerbaar, maar de crux zit in de hypocrisie van deze redenen. Simpel gezegd kan in de cinema minder dan in de literatuur vanwege het verschil tussen wat men ZIET en wat men DENKT. De geschreven kunst hoeft zich geen moment zorgen te maken over hoe moreel aanvaardbaar het geschrevene is, aangezien het beeld pas in het hoofd van de lezer wordt geconstrueerd. De film daarentegen moet op louter visuele wijze deze zaken tonen, suggereren of impliceren, en dat is al een stap verder dan de niet-visuele ‘vertoning’ van dezelfde zaken in het boek.

    In gespannen afwachting van het vervolg van je sterke analyse, wil ik je graag nog dit citaat uit Woody Allens “Manhattan” (1979) meegeven. Hoofdpersonage Isaac, 47 jaar, onderhoudt een relatie met een meisje van 17, wat het personage Mary ertoe brengt om schamper op te merken:

    “Somewhere Nabokov is smiling.”

    Succes met je tweede deel!

  2. Rik Niks

    Dank je voor je reactie, Jordi. Je zegt terecht ‘(…) en Kubricks worsteling met de grenzen van de visuele filmkunst (…)’. Dat is wat mij eveneens fascineerde aan deze (imo niet zo heel sterke) film, hoewel ik me daarvan vooral bij het schrijven pas bewust werd. Dat komt denk ik ook wel tot uiting in dit stuk en dat van volgende week, die ook in breder perspectief gelezen kunnen worden. Lolita is namelijk exemplarisch voor de probleempunten die optreden bij het verfilmen van een boek. Je observatie over het verschil tussen het denken en zien van bepaalde materie is wat dit betreft heel treffend, maar zoals je eigenlijk zelf aan aangeeft is het weliswaar een verklaring, maar nog geen steekhoudend argument waarom dit is. Inderdaad, hypocriet.

    O ja, nu ik toch helemaal in de materie zit wordt het weer eens tijd Manhattan op te zetten :)


Reageer op dit artikel