Een zinnetje in Ricardo’s recensie van Precious zette me aan het denken. De overdaad aan ellende die het arme protagonistje te verwerken krijgt, bestempelde Ricardo als onrealistisch, daarbij toegevend dat niet uitgesloten is dat dergelijke excessen inderdaad plaatsvinden. Hoe dan ook doet het voor hem af aan de kracht en kwaliteit van de film. Het is precies dit soort spagaat die ik zo af en toe, ik weet de probleemfilms inmiddels aardig te mijden, ook ervaar en een van de redenen dat ik een film als Precious aan me voorbij zal laten gaan. Nu is Precious bij mijn weten fictie, maar scherper wordt de paradox als een onrealistisch aandoend verhaal een terechte claim doet gebaseerd te zijn op werkelijke gebeurtenissen. Valt immers niet elke kritiek op verhaalontwikkelingen en gebeurtenissen effectief weg te wuiven met een verwijzing naar het waarheidsgetrouwe karakter? En waar komt dan dat ongemak vandaan waarmee we excessief maar waarheidsgetrouw (of in het geval van Precious: realistisch) drama ondergaan?

Een deel van het antwoord op die laatste vraag schuilt denk ik in de constatering dat dat ‘we’ maar vrij betrekkelijk is. Om bij het geval Precious te blijven, deze film is juichend ontvangen en doet het goed aan de kassa, zoals in de filmgeschiedenis menig voorbeeld is te geven van dramatisch beladen films, liefst based on a true story, die veel succes oogsten, maar door de zogenaamde kenner naar de prullenbak verwezen wordt. Zouden die filmkijkers dan een andere notie van geloofwaardigheid hebben dan de doorsnee bezoeker die uiteindelijk bepaalt of een film wel of niet een commercieel succes wordt? Dat is wat impliciet volgt uit Ricardo’s omwille van de ruimte helaas niet verder uitgewerkte stelling, en waar ik mijn twijfels bij heb.

Allereerst is ongeloofwaardigheid in film een nogal relatief en willekeurig toegepast begrip. De ene keer onverbiddelijk in stelling gebracht als een loopje met de werkelijkheid genomen dreigt te worden, de andere keer toegejuicht als filmmakers hun fantasie op de loop laten en sprankelende imaginaire werelden creëren. Het handelen van de Vietcong in The Deer Hunter is door menig criticus onder een vergrootglas gelegd, maar de halstoeren die James Bond uithaalt worden pas geapprecieerd als ze de realiteit ernstig tarten.

Een film die naar mijn mening slim speelt met deze tegenstrijdigheid is Forrest Gump. Opgebouwd binnen een traditioneel kader van een coming of age verhaal met al haar typische elementen en dramatiek, maar anders dan in de meeste serieuze dramafilms wordt de pretentie realistisch te zijn bewust onderuit gehaald. Toch zal geen kijker zich hier aan storen. De manier waarop het realisme onderuit gehaald wordt is duidelijk: Zemeckis laat Gump door de moderne Amerikaanse geschiedenis wandelen als een pion die zo niet veel in werking zette, dan toch ten minste aanwezig was bij beroemde historische gebeurtenissen. Een veelgehoorde kritiek op Forrest Gump is dat het personage zo plat als een dubbeltje blijft. Dat kan ook bijna niet anders met zo’n nadruk op (historische) gebeurtenissen.

De verschuiving van de aandacht voor gebeurtenissen in plaats van karakters werkt in de context van de komedie die Forrest Gump is prima. Entertainende genres zijn toch al meer gebeurtenisgedreven, het is niet voor niets dat archetypen bij genrecinema horen en minder bij (goed) drama. Problematischer wordt het dan ook als een zelfde soort verschuiving als in Forrest Gump optreedt in films waarin de gebeurtenissen de verwachting wekken ‘iets’ te zullen doen met de personages. Dan werpt zich de vraag op of de kijker geïnteresseerd is in de gebeurtenissen die het karakter ondergaat, of geïnteresseerd is in wat deze gebeurtenissen met het karakter doen.

Iemand reageerde naar aanleiding van de recensie van Precious met de referentie naar Christiane F., en die vergelijking snap ik wel. Ook daarin zien we vooral wat het hoofdpersonage overkomt, nauwelijks een intrigerende kijk op de psyche van een drugsverslaafd meisje. Dit is waar veel films die zware thema’s als racisme, verslaving, mishandeling e.d. behandelen aan ten onder dreigen te gaan. De gebeurtenissen an sich verschillen weinig; wat in film x over drugsverslaving de revue passeert, zal zich in min of meer gelijke vorm ook voltrekken in film y over drugsverslaving. Dit grijpt de eerste keer aan, en de tweede keer misschien ook nog wel. Niet gek dus dat er een breed publiek voor is. De filmkijker die meer van een film verwacht zal in die focus op gebeurtenissen al snel geen bevrediging meer vinden, en misschien zelfs liever een zo eenvoudig mogelijk dramatisch gegeven uitgewerkt zien. Die verwachting, en niet de ongeloofwaardigheid, is voor mij reden Precious links te laten liggen.