Sang Sattawat (2006)

16 december 2009 · · Kritiek

Altijd interessant, vrijwel referentiekaderloos te beginnen aan een film. Dat gold voor mij zeker in het geval van Sang Sattawat, van het onomstreden Thaise wonderkind Apichatpong Weerasethakul. Niet alleen is de Aziatische moderne cinema voor mij vrijwel onbekend terrein, hetzelfde geldt voor de cultuur waartegen de films van deze man gemaakt zijn. Een derde achterstand wordt opgeroepen door mijn onbekendheid met de persoonlijkheid van de filmmaker. Dit maakt een eerste film binnen een persoonlijk getint oeuvre vaker een moeilijke zit, omdat het bredere kader van thema’s, rode draden en stilistische kenmerken zich dan nog niet direct openbaart. Daar staat tegenover dat dit blanco een film ingaan een aangenaam verrassingseffect teweeg kan brengen. Inderdaad is dit iets wat regelmatig terug te lezen valt in de overwegend positieve beschrijvingen van kijkervaringen (van Westerlingen) van Weerasethakul’s films.

In veelal statische shots krijgen we in het begindeel een kijkje in een klein Thais ziekenhuis, zichtbaar omgeven door natuur en badend in een nostalgisch aandoende rust. Voor raaskallende monniken wordt nog de tijd genomen, en als een tandarts een liedje zingt terwijl hij een patiënt behandelt is dat vooral guitig. We zien een vrouw die zich middels een kuur vrij letterlijk laaft aan de helende werking van een meer; het is duidelijk dat natuur in de levens van deze mensen van spirituele waarde is. Een omslag volgt halverwege de film er overgeschakeld wordt naar een modern ziekenhuis in een grote stad. Ziekenhuis? Dit heeft meer weg van een laboratorium, met zijn steriele en hagelwitte kamers en meubilair. Gelijksoortige scènes als we eerder zagen voltrekken zich ook hier, maar wekken door het formele en onpersoonlijke van deze ambiance een haast absurde indruk.

Die omschakeling halverwege voelt als opluchting en teleurstelling ineen. Dat de nergens toe leidende gezapigheid doorbroken diende te worden om überhaupt iets van zeggingskracht te bereiken was wel duidelijk. Al vrij snel blijkt dan ook dat het min of meer afgeronde eerste deel niet bedoeld is als op zichzelf staand, maar gereflecteerd dient te worden op het navolgende. Of vice versa. Teleurstellend is dat die verwijzing zo letterlijk plaatsvindt, met herhaalde scènes in deze hernieuwde setting. Teleurstellend is ook dat de verschillen zo uitvergroot worden. Het naturalisme van het eerste deel wordt verwisseld voor een beeld van extremen. Bij de shots van de tandartsafdeling krijg je de neiging de zonnebril er bij te pakken, zo scherp brandt het wit van het scherm. Hetzelfde geldt voor de gedragingen van de mensen; een gymnastiekgroepje dat zijn oefeningen in een rommelig kelderhok waar een verbouwing gaande is doet, een tennissende man in een lange gang, of een arts-patiëntgesprek waarbij de alcohol rijkelijk vloeit; dit doet meer denken aan satirische VPRO-komedie dan aan de sereniteit van het eerste deel.

In de vraag hoe dit alles thematisch te duiden, val ik met mijn beperkte kader als vanzelf terug op wat ik wél ken. Al in het eerste deel schoot de naam Antonioni me te binnen, voor wat betreft de hyperbewuste situering van de personages ten opzichte van hun omgeving. Thematisch roept het tweede deel direct Il Deserto Rosso in herinnering, een film handelend over een vrouw die met moeite kan accepteren dat ze niet meer in het vroegere en het natuurlijke kan blijven hangen in een wereld die om haar heen in hoog tempo aan het industrialiseren en moderniseren is. Zo’n centraal personage ontbeert Sang Sattawat en dit gebrek aan kapstok lijkt er debet aan dat de film overkomt als een verzameling observaties, zonder dat er echt werk gemaakt wordt van het duiden van de implicaties die dergelijke modernisering met zich meebrengt.

Een tweede naam schoot me pas te binnen toen ik naderhand eens wat ging lezen. Bijvoorbeeld wat Weerasethakul zelf gezegd heeft over de film. Daaruit valt te begrijpen dat Sang Sattawat ook gezien kan worden als een persoonlijke reflectie op een wereld zoals die voortleeft in zijn gedachten (hij groeide op in ziekenhuizen), afgezet tegen de hedendaagse realiteit zoals die nu ervaren wordt. Dit zijn geen strikt gescheiden eenheden; het een overlapt het ander. Weerasethakul verbeeldt dit door elementen, en zelfs hele scènes, uit het eerste deel (de herinnering) terug te laten komen in het tweede deel (tegenwoordige tijd), maar misschien mogen ook de fantasierijke scènes uit het tweede deel onder dit kopje geschaard worden. Dit doet denken aan de experimenten van Alain Resnais, die een heel oeuvre gebouwd heeft rond de werking van het geheugen, en waarbij overlap en de relativiteit van de begrippen plaats en tijd een belangrijke plaats innam. Resnais dreef die experimenten zo ver door dat ze onvermijdelijk waren voor een goed begrip van de film. Weerasethakul biedt de kijker wat meer ruimte, doordat het één dimensie is waarmee de film bezien kan worden, niet de enige. Keerzijde is dat ook hier wederom niets gemeld wordt dat verder reikt dan de persoonlijke beleving van een filmmaker.

Wat heeft Weerasethakul nog meer te zeggen over zijn film? Nathan Lee maakt ook gewag van het verband tussen de twee delen en vroeg hem er naar. Weerasethakul redeneert in eerste instantie dat de film vol dualiteit zit (man/vrouw, landelijk/stad, ontmoeten/vertrekken, binnen/buiten), in tweede instantie was zijn antwoord op de vraag naar het waarom: ‘Why not?’. Deze antwoorden sommen ongeveer wel op hoe ik Sang Sattawat ervaren heb. Natuurlijk zit Sang Sattawat vol dualiteit. Immers, elke film zit vol dualiteit (“Komt een Vrouw bij de Dokter is een film over dood en leven, liefde en verdriet, man en vrouw”, met hetzelfde gemak hoor je het Oerlemans wervend over zijn film uitroepen). Punt is dat dat een film niet intrinsiek boeiend maakt, er moet vervolg aan gegeven worden. In het visualiseren van de dualiteit is Weerasethakul een eind op weg, maar het telt nergens toe op. En tja, dan blijft weinig anders over dan, zoals gezegd, een persoonlijke attitude (‘why not?’) waarvan ik geen reden kan verzinnen waarom ik daar een boodschap aan zou hebben.


Onderwerpen:


Reageer op dit artikel