Na vorige week de vraag opgeworpen te hebben waarom er relatief weinig specifiek religieuze thema’s in (Westerse) films behandeld worden, deze week een top 5 van films die in mijn ogen voorbeelden zijn van hoe het ook kan. Ik beperk me tot films die om het christelijke geloof draaien, of in ieder geval vanuit dat oogpunt te interpreteren vallen zijn. Reden is dat ik te weinig bekend ben met hoe bijvoorbeeld de islam of het boeddhisme in films gebruikt wordt, en daar waarschijnlijk andere issues spelen dan welke ik in mijn stuk van vorige week aankaartte.

5. Het Zevende Zegel – Ingmar Bergman (1957)
Misschien wel de beroemdste onder de Europese films waarin geloofsvraagstukken behandeld worden en ook de film waarmee Bergman bij het grote publiek aansluiting vond met deze zware thematiek. In deze film loopt de beleving van het geloof parallel aan het onderscheid leven en dood. Preciezer: de angst voor de dood. In de onzekerheid waarmee dat omgeven is tracht ridder Block vastigheid, een zekerheid te vinden, maar zelfs in de ogen van de op de brandstapel stervende heks ziet hij enkel leegte. Leven wordt meer tot kern van het geloof verheven door de bijpersonages, zoals de rondtrekkende entertainers. In hun fantasievollere beleving snakken zij minder dan Block naar een teken van God, en zijn tevreden met het hier en nu. Het einde laat weinig misverstand bestaan over welke benadering Bergman het meest aanspreekt.

4. Il Vangelo Secondo Matteo – Pier Paolo Pasolini (1964)
Het meest directe voorbeeld van de religieus geïnspireerde film zal toch altijd de Bijbelverfilming blijven, waarbij een onderscheid te maken valt tussen een enorm reservoir aan evangeliserende films bestemt voor catechisaties en dergelijke, en een klein groepje tegendraadse films die veel controverse oproepen. Ergens daar tussenin bevindt zich Il Vangelo Secondo Matteo, een van de weinige films die, zoals dat in de muziek geldt voor de Matthäus Passion, zowel bij gelovigen als niet-gelovigen op bijval kan rekenen. Tekstueel wordt het evangelie van Mattheus op de voet gevolgd, maar door selectief te monteren draagt Pasolini toch een bepaald beeld van Jezus uit dat uit de Bijbel minder direct naar voren komt. We zien Jezus als redenaar, als verbeten leider, een fanatiekeling die door niemand begrepen wordt. Is dit een verkeerd beeld of is dit óók Jezus? Bij mij maakte het weinig warme gevoelens los, maar juist die confrontatie maakt deze film zoveel boeiender dan de zachtaardige, charismatische man die we gewoonlijk zien.

3. Avondmaalsgasten – Ingmar Bergman (1962)
Het toppunt van een reli-film is wel een dominee die twijfelt aan zijn geloof. Naast de twijfels van de dominee die door vaste Bergman-acteur Gunnar Björnstrand gespeeld wordt, is Avondmaalsgasten, net als enkele andere films uit dit lijstje een film over de rol van de kerk. In Bergman’s ogen is deze te introspectief en heeft te weinig oog voor de dilemma’s waar de moderne gelovige, laat staan ongelovige, voor komt te staan. Avondmaalsgasten vraagt wel wat van de kijker, en is een voorbeeld dat onderstreept waarom religieuze onderwerpen relatief weinig tot de Westerse cinema doordringen. Zwaar op de hand, traag, lastig te duiden en identificatie met de hoofdpersoon is moeilijk op te brengen.

2. Stalker – Andrei Tarkovsky (1979)
Vorige week schreef ik dat ik een beperking zag in het uitbeelden van iets dat vooral een mentale aangelegenheid is. Uit de andere films in dit lijstje blijkt dat een flinke hoeveelheid dialoog onontbeerlijk is, maar de meest visueel ingestelde film die binnen deze thematiek past is ongetwijfeld Stalker. Dat uit zich het meest kernachtig in de slotscène, waar de kijker maar moet bepalen wat precies de glazen over de tafel doet schuifelen. Toch ontkomt zelfs Tarkovsky niet aan het gebruik van dialoog, al was het maar om zijn drie personages, de Gids, de Schrijver en de Professor neer te zetten. De rol van de Gids roept daarbij misschien wel de meeste vraagtekens op en lijkt op een bepaalde manier symbool te staan voor de rol van de kerk in het Christelijke geloof. Als een soort voorganger leidt hij zijn volgelingen in een met rituelen omgeven traject naar een geheimzinnige kamer. De hang in iets overstijgends te kunnen geloven, het misbruik wat daar door andere mensen van gemaakt kan worden en de mystiek waarmee dat alles omgeven is, Stalker vat het mooi samen. Overigens de meest veelzijdige film van de vijf, alleen al vanuit deze thematiek vallen er zo een half dozijn andere invalshoeken in te nemen.

1. Ordet – Carl. Th. Dreyer (1955)
Ordet is een mooie smeltkroes van mensen die hun (on)geloof elk op een andere manier beleven. Beroemd is de theologiestudent die teveel Kierkegaard gelezen heeft en nu denkt dat hij Jezus is. Dan is er een man wiens geloof vooral voortkomt uit angst voor de toorn Gods en het familiehoofd dat enkel nog uit gewoonte bidt, maar eigenlijk niet meer in wonderen gelooft. De meest aansprekende personages voor de hedendaagse kijker zullen ongetwijfeld het stel zijn dat ieder moment een nakomeling verwacht. Zij, op een moderne, persoonlijke manier gelovig, hij atheïst, maar beiden in harmonie samen levend. Als zij na haar bevalling op sterven ligt moet blijken wat ieders geloof waard is. Voor mij werkt de hele film toe naar die paar seconden op het einde: niet het beroemde moment zelf, maar de laatste zinnen van de film. Dit is de zekerheid waar ridder Block naar zocht, waar we misschien allemaal op een of andere manier wel naar zoeken.