Waar zijn de reli-films?
08-04-2009 | Rik Niks | Column
Afgelopen weekend, palmpaasweekend, mocht ik het genoegen smaken de Mattheüs Passion-ontgroening te ondergaan. Om in de stemming te komen, en ter opfrissing van de details van het lijdensverhaal, verdween Pasolini’s verfilming van ditzelfde bijbelboek weer in de dvd-speler. Na het zien van Il Vangelo Seconde Matteo, alom geroemd als beste verfilming van een Bijbelverhaal, drong zich andermaal de vraag op die me vaker te binnenschiet: waarom zijn er zo vreselijk weinig films die op een serieuze manier geloofskwesties tot belangrijkste thema verheffen?
Films over euthanasie, abortus, corruptie, geheugenverlies: ze zijn er te over. Prima, maar me dunkt dat de vraag of er een God is, en de hieruit voortvloeiende betekenis voor ons bestaan, een oneindig grotere groep mensen raakt dan de meer marginale probleemthema’s die ik als voorbeeld aanhaalde. Ondanks dit ‘gat in de markt’ heb ik moeite tot een acceptabel lijstje te komen van films die handelen over dit misschien wel meest wezenlijke vraagstuk dat de mens bezig kan houden. Ongetwijfeld bestaat er (in het puriteinse Amerika) een enorme markt van kitscherige pamfletfilms waarvan ik het bestaan alleen maar kan vermoeden, maar het moge duidelijk zijn dat ik daar niet op doel. Ook voor de niet gelovige moet het enige zeggingskracht hebben.
Tegelijkertijd is de aanwezigheid van (personificaties van) het Christendom, waartoe ik me aangaande deze kwestie beperk, alomtegenwoordig. Elke gangsterfilm heeft zijn priester, of diepgelovige gangster, voor het interessante contrast met het pure kwaad dat de hoofdmoot vormt. Ook in horrorfilms wordt het dikwijls in dezelfde hoek gezocht. Dan zijn er nog tal van regisseurs die hun, al of niet, religieuze achtergrond tot uiting laten komen in hun werk. Mensen als Scorsese, Fellini of Buñuel grepen er keer op keer op terug, maar het gaat dan meestal om enkele typisch Christelijke waarden die voor het voetlicht worden gebracht, of om een ongezouten mening over de kerk als instituut te verkondigen. Als het gaat om de wezenlijke vraag wat (niet) geloven betekent dan vernemen we uit de hoek van de cinema maar weinig.
De bekende sketch van Hans Teeuwen illustreert volgens mij wel aardig waarom dit religieuze vraagstuk zo’n moeilijke relatie met cinema heeft. De gelovige in Teeuwen’s stuk kan in woorden al niet uitdrukken wat zijn geloof betekent, hoe zou een cineast dat dan moeten visualiseren? Boekenkasten vol zijn er over geschreven, maar hoe vertaal je dat naar beelden, en als het even kan in een aansprekend verhaal?
Dan is een film over pak hem beet oorlogsleed een stuk makkelijker visueel te maken en in een vlot lopend verhaal te gieten. Ook niet onbelangrijk is dat de emoties die met zo’n thema gepaard gaan, een meer extravert karakter hebben, en daardoor gemakkelijker tot identificatie uitnodigen. Een met zijn geloof tobbende dominee maakt al snel een zwaarmoedige en in zichzelf gekeerde indruk. Uitnodigend is anders.
Dat moge dan verklaren waarom de commerciële industrie dit onderwerp met graagte links laat liggen, maar voor de meer onafhankelijke filmmaker zou dat beletsel minder hoeven te spelen. Ik kom niet verder dan twee speculatieve verklaringen. 1) de doorsnee filmmaker is atheïst en voelt zich niet geroepen het hier over te moeten hebben. Christelijke filmmakers (van niveau) zijn er volgens mij veel minder en pogingen van die kant zouden waarschijnlijk al snel in het hoekje evangeliserende films terecht komen en de neutrale liefhebber niet bereiken. 2) de beperkingen die ik opvoerde kunnen slechts door de grootsten onder de filmmakers overwonnen worden. Zoals te zien valt in de top 5 die ik volgende week aansluitend aan dit stuk zal plaatsen, is dat misschien nog niet eens zo ver bezijden de waarheid.
Forum
Op 08-04-09 om 12:31 #
Het raakt net niet helemaal je artikel, maar omdat ik er m’n scriptie over aan het schrijven ben toch maar even deze reactie:
Een hoop films uit de jaren ’50 en ’60 behandelen de periode rond het leven van Jezus. Denk aan de bekendere voorbeelden als “Ben Hur” en “Quo Vadis”, maar ook “The Robe” en het wat oudere “The Sign of the Cross”. Vooral die laatste drie titels gaan over niet-gelovige Romeinen die uiteindelijk – altijd door toedoen van een vrouw! – kiezen voor het christendom en hiervoor hun eigen positie, waarden, normen en in een enkel geval zelfs het leven opgeven. Naarmate de film vordert maken zijn een – al dan niet geloofwaardige – ontwikkeling door die hen ervan overtuigt dat de christelijke God bestaat. In die zin raken deze films wel enigszins aan jouw vraag ‘wat geloven nu werkelijk betekent’. De onderliggende boodschap in dit soort films uit deze periode heeft daarentegen niet heel veel met geloof te maken. Of tenminste: net zoveel als het echte geloven in die periode voor veel mensen in de V.S. betekende; het werd gebruikt om jezelf recht tegenover ‘die goddeloze communisten’ te plaatsen. Wat dat betreft zijn de door mij genoemde films pure propaganda. De goddeloze Romeinse communist tegenover de blonde Amerikaanse held die wél het licht en het geloof weet te vinden.
Dan even iets meer on-topic: zoals je al schrijft is geloven iets abstracts. Zou het daarom ook niet een abstractere filmvorm vergen?
Wat vond je trouwens van “Il Vangelo secondo Matteo”?
Op 08-04-09 om 12:34 #
Er is een hele nichemarkt aan relifilms maar deze behoren tot een groep films van werkelijk verschrikkelijk lage kwaliteit. Ik denk dat het ook zo is dat zoiets persoonlijks als religie zich moeilijk in een film laat vatten (hoewel, paradox: religie ook wel weer een erg universeel thema is). Dit zorgt ervoor dat een dergelijke film zichzelf al snel van het publiek vervreemd. Daarnaast is er ook een groot probleem met religieuze films: in mindere handen worden dit soort grootse thema’s al snel bombastisch of gewoonweg kitscherig (The Passion). Er is een dunne scheidslijn tussen diepzinnig/spiritueel en pretentieus/zweverig. Ik ben benieuwd naar je top 5.
Op 08-04-09 om 14:33 #
‘De bekende sketch van Hans Teeuwen illustreert volgens mij wel aardig waarom dit religieuze vraagstuk zo’n moeilijke relatie met cinema heeft. De gelovige in Teeuwen’s stuk kan in woorden al niet uitdrukken wat zijn geloof betekent, hoe zou een cineast dat dan moeten visualiseren?’
Ik denk dat cinema juist meer in staat is om dit lastige onderwerp uit te drukken dan een literaire tekst. We leven nu in een minder gelovige maatschappij dan vroeger, en de mens is druk bezig met zijn eigen individu te ontdekken/creëren in plaats van het zoeken naar een hogere macht die invulling kan geven aan dat individu – generaliserend gezegd natuurlijk. Als iemand meegenomen wil worden in een theologisch vraagstuk, terwijl de persoon in kwestie bijvoorbeeld agnost of atheïst is, dan heeft film daarin denk ik meer macht dan literatuur, omdat de film de toeschouwer sneller laat inleven in de personages, de andere werkelijkheid waarin hij leeft laat vergeten en hij dus met de protagonist mee kan leven tijdens zijn zoektocht naar (een) god. Als je literatuur leest word je eerder afgeleid door de buitenwereld, gebruik je meer je ratio en als je een boek bijvoorbeeld over meerdere dagen leest, dan heb je tussendoor tijd om erover na te denken en eventueel tegenargumenten te bedenken. De film is compacter en speelt veel directer in op het inlevingsvermogen. Zo ervaar ik in ieder geval het verschil in beleving/ervaring tussen film en literatuur. Wil je mensen tegenwoordig laten deelnemen aan een zoektocht naar god, dan heb je meer kans met een visuele aanpak, omdat ‘schoonheid’ veel meer in de belangstelling staat dan ‘geloven’. Via de omweg van schoonheid bij geloven uitkomen via film heeft dus meer kracht dan met niet-poëtisch taalgebruik via ratio bij geloven uit te komen.
De commerciële industrie laat denk ik dit soort spirituele, theologische of filosofische films (want daar komt het type film waar jij op doelt denk ik wel op neer) links liggen, omdat het te complex is, niet geschikt is voor de grote massa. Kijk bijvoorbeeld naar de geldkwestie bij een film als The Fountain (2006). Dat vind ik wel een goede recente ‘reli-film’, hoewel het misschien niet in eerste instantie over het christendom gaat. Daarnaast vind ik de films van Tarkovsky, met name Stalker (1979) ook ‘reli-films’. Ik denk dat je uiteindelijk uitkomt bij wat velen een ‘poëtische film’ noemen, waarbij de beelden overheersen in een zoektocht naar ‘de zin’. Daarom denk ik ook dat visuele middelen meer kracht hebben dan tekstuele middelen. Als je over godsdienst praat op een niet-poëtische manier dan is er weinig interesse voor, omdat het te expliciet is, of omdat het te snel stereotiep wordt. Juist omdat die discussies al eeuwen gevoerd worden, heeft een medium als film meer kans dan literatuur, omdat film veel meer in ontwikkeling is en in de moderne samenleving grote veranderingen meemaakt (CGI, SFX). Kijk bijvoorbeeld ook naar The Passion of the Christ (2004). Een oud verhaal in een nieuw jasje. Door de moderne filmtechnieken wordt het visuele aspect uitgebuit, en zo wordt het verhaal interessanter voor een groot publiek.
Op 08-04-09 om 15:55 #
Scott Derrickson, iemand?
Kent iemand toevallig de film Joshua (2002)?
Of de miniserie The Passion van de BCC?
Teveel om op te noemen.
Op 08-04-09 om 16:50 #
Scot Derrickson, de man van The Exorcism of Emily Rose en The Day The Earth Stood Still. De reli-link bij Emily Rose zie ik wel (DTESS nog niet gezien) maar ik zou dat niet bepaald een goede film noemen. Wat een vreselijk prekerige kutfilm.
Op 08-04-09 om 16:52 #
En verhoeven, Joshua is juist een onderdeel van die Amerikaanse preekfilms waar ik zo’n hekel aan heb. In het rijtje van The Climb en alle films met Kirk Cameron.
Op 08-04-09 om 16:59 #
Totaal niet constructief, maar: gheghe, Kirk Cameron. De definitie van douchebag.
Op 09-04-09 om 08:56 #
Tja, als je alles prekerige kutfilms noemt dan zijn we snel uitgepraat, Theo. Ik wil er best over discussiëren maar je neemt al zo snel een stelling in. Volgens mij heb je ”Joshua” nog nooit gezien maar je hebt even naar de inhoud van het verhaal gekeken om erover te oordelen…?
DTESS staat vooral voor gedragsverandering.
Nog wat andere titels:
Into Great Silence
The Banishment
In Memoria di Me
Op 09-04-09 om 13:11 #
“de doorsnee filmmaker is atheïst.” Hoe kom je daar bij?
Ik moet nu trouwens denken aan de Narnia films bij het woord reli-film…
Op 09-04-09 om 15:17 #
Ik heb over het algemeen vrij weinig met reli-films, ook omdat ik weinig verstand van religie heb. Maar de vermakelijke jaren ’50 titels zoals Ben-Hur en 10 Geboden zijn goed te doen.
Het is maar net wat je reli-film wil noemen (en wat je religie wil noemen), maar bij mij komt direct Battlefield Earth naar voren: een Scientology propaganda schijtfilm van jewelste. Ook What the Bleep do we Know schijnt nogal dogmatisch te zijn, heb hem nooit gezien maar een vriend van me zat bij de persvoorstelling en wist zich omringd door allemaal enge sekteleden die de film een staande ovatie gaven terwijl iedere niet-aanhanger van het verhaal dan wel moest lachen of pissig werd. En natuurlijk The Passion of the Christ wat ik bijna camp vond en met mijn vader 2 uur smakelijk om heb moeten lachen, vooral die scene waarin een raaf een oog verorbert, wat een giller! Overigens prachtige ironie dat de politiek gaat klagen als Deep Throat op TV komt of als actiefilms te gewelddadig worden, maar bij The Passion was het angstig stil: hypocriet!
Theo heeft wel gelijk lijkt me: in de VS worden er oneindig veel obscure reli-films gemaakt die hier nooit zullen komen. Wellicht uit dezelfde hoek als Hour of power etc. En wat te denken van al die horrorfilms, of beschouw je die niet als reli-films aangezien ik het idee krijg dat je vooral de serieuze christelijke film beschrijft.
En er zijn ook zat Islamitische films toch? Het lijkt me dat je “die andere religie” gemakshalve er buiten laat, of komt dit door de timing van Pasen? Mn beste vriend kijkt nu veel Islam films voor zijn scriptie dus zat materiaal lijkt me.
Je top 5 lijkt me overigens erg interessant, kijken wat voor soort films daarin zullen komen :-)
Op 09-04-09 om 15:46 #
Verhoeven. Waarom ga je er meteen vanuit dat ik Joshua beoordeel slechts op basis van een synopsis? Ik heb het letterlijk 30 minuten volgehouden waarna het Hallmark-gehalte me de strot uitkwam. Nee, niet alle religieuze films zijn prekerige kutfilms. Overigens vraag ik me af wat ik verder nog meer prekerige kutfilms noem, want nee, ik vind niet alles prekerige kutfilms. Ik neem dan wel stelling in, maar jij neemt dat ook, maar niet op basis van de films, maar op basis van wat ik zeg. Jij gaat er meteen van uit dat ik niet open sta voor bepaalde dingen, maar nee: The Banishment, het werk van Tarkovski en dergelijke werken vind ik voorbeelden van goede reli-films. Ook Magnolia boeit me ten zeerste, en dat juist vanwege de religieuze themathiek. Hou het moddergooien voor je en praat op basis van de films zelf, en niet dat je vermeent dat ik weiger de discusie aan te gaan.
Op 09-04-09 om 19:53 #
Alex, om de ‘gewone’ kijker te bereiken zal een sterk visuele cq. poëtische aanpak niet gaan werken denk ik. Dat werkt eerder verhullend, dan verhelderend. Ik denk dat de meeste kijkers (mezelf niet per sé uitgesloten) juist wél behoefte hebben aan een wat meer expliciete aanpak: de materie is immers van zichzelf al tamelijk ondoorgrondelijk. Het probleem blijft echter hoe dat in een aansprekende vorm te gieten. Zo expliciet als de ladingen boeken van studeerkamerfilosofen kan natuurlijk niet, maar die hoeven zich ook niet om een vertelling te bekommeren.
Kaj, dat is een stelling die ik natuurlijk nooit hard kan maken, vandaar dat ik hem ook speculatief noem. Het komt meer voort uit een bepaald idee dat niet gelovige kunstenaars over het algemeen te weinig met religie zullen hebben om er veel werk aan te wijden, terwijl het voor gelovige kunstenaars juist weer dermate belangrijk zal zijn dat dat ook in hun werk tot uiting zal komen. Een afwezigheid van geloofsvraagstukken in de film zou dan kunnen duiden dat gelovigen er relatief weinig actief zijn. Maar goed, hard te maken valt het niet.
Erik, zie volgende week :)
Op 10-04-09 om 20:06 #
films over religie zou ik normaal vermijden (Ben-Hur e.d. interesseert me ook niet)
toch zijn er wel wat interessante:
The Believer is een mooie/schrijnende en provocatieve film over Jood zijn (en dus het Joodse geloof)
The Apostle, het magnum opus van Robert Duvall (hij speelt de hoofdrol, regisseerde, en zal ‘m ook wel geschreven hebben)
deze 2 films gaan vooral over de cultuur van het geloof. het geloven zelf is een spirituele ervaring die zich denk ik niet 1 op 1 naar film laat vertalen. grappig kan film wel zelf zo’n zelfde spirituele/magische ervaring oproepen, maar daarbij hoeft t niet eens over religie te gaan.
Op 15-04-09 om 19:48 #
Wauw, Kaj, wauw.
Ed Wood doet relifilms.