Zwart/wit, vrouwelijk, Groot-Brittannië, intiem, klassenonderscheid; enkele trefwoorden die ik verbind aan de vroege jaren van David Lean. De jaren 40 en de eerste helft van de jaren 50, waarin hij zijn meeste films afleverde. Ook de jaren die overvleugeld zijn door het epische werk wat daarop volgde, en waarmee ik, zoals ik afgelopen 2 weken schreef, weinig raakvlakken zag. De proef op de som nam ik door naar Leans laatste film te kijken; het met veel moeite tot stand gebrachte A Passage to India. In veel opzichten inderdaad totaal anders dan het afgelopen tijd besproken werk, maar raakvlakken blijken er met wat goede wil toch te zien te zijn.

Naarmate zijn carrière vorderde verzette Lean zijn blik van toneelverfilmingen of originele scripts, naar literatuurverfilmingen. Literatuur met een grote L. Voor zijn laatste film, de eerste in 14 jaar, haalde Conrads Nostromo het kort voor het filmen zou beginnen niet. Uiteindelijk viel het oog op A Passage to India, E.M. Forsters roman over de koloniale verhoudingen in India in de jaren 20. De literaire bron zal ongetwijfeld een doordachte en genuanceerde studie zijn. In het bestek van 2½ uur, en omwille van de dramatiek blijft daar in Leans bewerking minder van over.

A Passage to India komt wat moeizaam op gang met een introductie van personages waarbij de kern van de film nog wat onduidelijk blijft. Kort door de bocht valt er een verdeling te maken tussen Britten die het echte India willen leren kennen (Richard Fielding en de uit Engeland overgekomen Adela Quested en Mrs. Moore) en de Britten die een onzichtbare scheiding met de bevolking in stand houden (de rest, gerepresenteerd door magistraat Ronny Heaslop, zoon van Mrs. Moore en beoogd echtgenoot van Adela). Andersom geldt hetzelfde voor de Indiërs, waarbij Aziz zich gedraagt als een Brit, terwijl de hindoe professor Godbole traditioneler is ingesteld. Een en ander komt onder hoogspanning te staan als Adela na een bezoek aan mystieke grotten claimt door Aziz verkracht te zijn.

Is Groot-Brittannië in het vroege werk al of niet bedoeld een van de centrale onderwerpen, me valt op dat het in het late werk steeds meer gaat om de betekenis van het Brits zijn. Logisch dat Lean het daarvoor over de grens zoekt (of: valt het me op omdát Lean Engeland verlaat?). A Passage to India ligt wat dit betreft in dezelfde lijn als The Bridge over the River Kwai en Lawrence of Arabia. De centrale vraag blijft hoe Britten in den vreemde wel of niet integreren, wat de consequenties voor de machtsuitoefening als koloniale grootmacht zijn en hoe de plaatselijke mensen en cultuur zich verhouden tot de Britten. In zekere zin keert Lean ook terug naar zijn basis door weer vrouwelijke hoofdpersonages op te voeren. Open minded en (uiteindelijk) minder rancuneus: hun beleving van de vreemde cultuur is duidelijk anders dan we in genoemde drie films van mannelijke zijde zien. Ook zien we hier, in het land van de kasten, weer het denken in sociale lagen en bevolkingsgroepen de boventoon voeren. En ook zien we weer dat dit patroon niet te doorbreken valt. Met dien verstande dat in een groots opgezette film de consequenties ook groter zijn: een positief beeld over het koloniale bewind, laat staan mogelijk succes, schetst Forster cq. Lean bepaald niet.

Toch slaagt Lean er niet geheel in de problematiek overtuigend voor het voetlicht te brengen, wat vermoedelijk komt door het willen vasthouden aan het bronmateriaal zonder daar de ruimte voor te hebben. De gesloten Adela Quested blijft bijvoorbeeld veel te diffuus, een typisch literair personage. Onderwijl neigen figuren als Aziz (voorbeeld Indiër die op het tenenkrommende af de Britten behaagt) en Fielding (boven de partijen staande Brit die als enige zijn verstand niet verliest) naar het karikaturale. Maar een werkelijk scheve schaats wordt gereden met Alec Guinness: nog zit ik mijn hoofd te breken over de vraag hoe het bestaat dat in een film die gaat over delicate culturele verhoudingen een Brit een Indiër speelt. Anno 1984!

Ook in dramatisch opzicht is Lean niet overal even trefzeker. Behaagzieke dramatische effecten doen zich met name voor bij de rechtbanksequentie. Maar ook is de film niet gevrijwaard van filmische clichés. Brieven in film zijn zelden een goed idee, en als een film daarmee eindigt heb je al snel het idee naar een doodbloedend, (te) literair vehikel te kijken. Het zijn verder kleine, storende momenten, zoals in de openingsscène de smachtende blik van de hoofdpersoon naar een miniatuur van de boot die haar naar het verre India zal brengen. Onorigineel, verhalende waarde nul (uit de volgende scène blijkt hetzelfde); voor een openingsscène teleurstellend. Het is niet dat de saaie beeldtaal het verhaal onderuit haalt, maar sprankelender wordt het er niet van. Lean heeft er nooit in uitgeblonken, al kan hij het wel. Zie met name Brief Encounter. Maar in zijn laatste film was hij die kunst verloren.