Als fervent filmkijker kom je heel af en toe een film tegen die zijn kijker op elk vlak weet te overweldigen, zonder dat je het door hebt gehad tijdens kijken. Het grootste probleem is dan niet als eerste een kwestie van verwerken, maar ook het definiëren. The Happening is zo’n film. Want wat heb ik eigenlijk bekeken? Een komedie? Een homage? Een serieus bedoelde thriller? Zo, enkele minuten na het kijken van de film, kan ik niet verder komen dan dat M. Night Shyamalan een ondefinieerbare film heeft gemaakt. Het enige dat duidelijk is, is dat het over een kleinschalige apocalyps gaat, een thema waar ik ooit eens heel veel aandacht aan wou besteden door middel van stapsgewijze recensies. En laat ik nou net die stappen nodig hebben om er achter te komen wat dit is.

Even een recap: op 13 april 2009 kondigde ik een langdurige serie aan waarin ik Apocalyps films zou gaan bespreken. Een maand later plaatste ik een Mad Max 2 recensie waarna ik er een jaar lang niets meer mee deed. Nu heb ik dat besloten weer op te pakken.

Oorzaak, Schaal en Gevolg
Central Park, New York City. Een willekeurige, normale dag. Tot een van de vrouwen op een parkbankje onzin begint uit te kramen, iedereen plotseling stilstaat, achteruit loopt en, terugkomend bij het parkbankje, de vrouw een haarspeld in haar keel steekt. Niet veel later gooien bouwvakkers zichzelf van een gebouw. Wat het ook mag zijn, het zorgt er in ieder geval voor dat mensen zelfmoord plegen en dat is een verdomd intrigerend concept. Want hoe kun je voor jezelf vluchten als je geen controle over jezelf hebt?
We worden dan geïntroduceerd tot het personage van Mark Wahlberg, een leraar natuurkunde die zich verwondert over de verdwijning van alle honingbijen. Een spreuk van Einstein op het schoolbord voorspelt dat als de bijen verdwijnen, de aarde binnen vier dagen zal vergaan. Intrige, intrige.

En zodoende breken rond de Westerse kust van Amerika zelfmoordplagen uit. De mens moet vluchten. Shyamalan kiest er dan voor om Wahlberg samen te brengen met vrouwlief Zooey Deschanel, collega-vriend John Leguizamo en diens dochter terwijl ze de evacuatie procedure netjes volgen. Hoewel de drukte aanwezig is, is het opvallend in hoeverre overheersende chaos uitblijft. Niet alleen zijn stedelijke files gevuld met vriendelijk wachtende auto’s, maar ook iedereen blijft op een rustig tempo zijn ding doen. Het lijkt een gemis, want als de toekomstige slachtoffers de oorzaak niet serieus nemen, wat moeten wij dan als publiek? Is er dan geen dreiging? Zeker wel. En het is hier waar the Happening mij fascineert en irriteert.

Four Horsemen
De plaag komt in de eerste instantie het dichtst in de buurt bij ziekte, maar als de film vordert en het verhaal langzaam duidelijker wordt blijkt het eerder te gaan om oorlog. Echter is er voor oorlog ook een tegenpartij nodig, die in dit geval zou moeten bestaan uit de mens. Niettemin kan de mens niets doen dan vluchten en toekijken. De macht die dit doet is te groot voor hen, of in ieder geval te ongrijpbaar. Dood is dan vervolgens het meest logische. Niets anders dan dood.

Presentatie
De grotendeels buiten opgenomen beelden zijn mooi, mits ze niet al te dicht in de buurt van de acteurs komen. Elk moment wanneer cinematograaf Tak Fujimoto zijn camera opstelt voor een close-up, onderstreept Shyamalan de belabberde acteerprestaties van zijn acteurs. Elk personage wordt vertolkt door een houten pop met dito uitspraak mogelijkheden. Niemand reageert zoals ze zouden moeten reageren en dat maakte me, vanaf het moment dat Wahlberg wordt geïntroduceerd, enorm ongemakkelijk. Elke keer als iemand probeert emoties te tonen vroeg ik me af wat Shyamalan probeerde te bereiken. Het leek alsof ik naar en film keek waarin acteurs acteerde te acteerden terwijl ze acteerden. Het had een autistische uitwerking.

Echter, wat ik pas later doorkreeg, was dat er opzet in het spel was. Wahlberg is geen Daniel Day-Lewis, maar in Boogie Nights en I Hearth Huckabees wist hij mij toch echt te overtuigen. Shyamalans schuld is het ook niet, want hoewel er van alles kan gezegd worden over zijn films, het regievermogen is niet iets waar aan wordt getwijfeld. Waarom speelt iedereen dan zo abominabel slecht?
Omdat we niet mogen ‘rooten’ voor de mensheid, maar er geen erg in moeten hebben dat ze worden vermoord door de natuur die de mensheid zat is. Iedereen is opzettelijk dom en iedereen reageert opzettelijk emotieloos, puur om ons als publiek zover te krijgen niet mee te gaan in hun emoties, maar het onvisuele gemoord van het groen goed te keuren. Hoewel het, als ik het zo uittyp, wat prekerig overkomt, heeft dit wel meer effect dan welke documentaire over Global Warming en dergelijke dan ook. Als mens zijn we dom bezig, straks keert de natuur zich tegen ons en dan is er niets dat we eraan kunnen doen. Simpeler kan het niet.
En daar, diep in die haat tegenover die enorm slecht acterende personen, het zichzelf voortslepende plot en de onlogische handelingen van de personages, schuilt de kracht. Het is een enorm verwarrende ervaring, maar Shyamalan verraadde zichzelf door in interviews toe te geven een soort B film te willen maken in stijl van films van George A. Romero. En ik kan zowaar toegeven dat het hem is gelukt, want tijdens het gebeuren moest ik toch wel een beetje denken aan The Night of the Living Dead, juist omdat beide films heel minimalistisch zijn opgesteld in het tonen en uitleggen van de dreiging, terwijl de details wel elke keer gruwelijk in beeld worden gebracht. Beide zijn erg ‘kleine’ films die handelen over grote, onbegrijpelijke gevaren.

Eindoordeel
Toch is deze theorie niet helemaal plausibel. De constant aanwezig muziek schreeuwt om onze aandacht, terwijl de knik in het liefdesleven tussen Wahlberg en Deschanel volledig misplaatst te lijkt overkomen. Waarom vraagt Shyamalan ons niet ‘voor’ de mens te zijn, maar moeten we dat dan toch door flauwe plotelementen? Is dit onderdeel van het verhullen dat het een B film met misantropische bedoelingen is? Maar als je dan ons wilt laten nadenken over het vergaan van de natuur, waarom zorg je er dan niet voor dat het er iets dikker bovenop ligt? Zelfs in The Night of the Living Dead, waarin we wel geld in moeten zetten op de mensheid, zitten geen persoonlijke elementen om ons te doen geven om de personages. Nee, wij geven om hen omdat ze herkenbaar zijn en vast zitten in een vreselijke situatie waarin veel morele keuzes gemaakt moeten worden. Had Shyamalan dan niet beter ook niet kunnen gaan voor volledig bordkartonnen karakters die alleen maar vluchten en proberen te overleven?

The Happening hinkt dan ook twee benen. Enerzijds is daar die intrigerende b-film aanpak, waarin het gaat om de situatie en de slachtoffers, niet zozeer de personages achter de slachtoffers. Maar anderzijds eist Shyamalan met constant aanwezige muziek en emotionele scènes het wel van de kijker medeleven te hebben met de personages, die slechts worden bedoelt als slachtoffers in een situatie. Alsof de regisseur zelf ook niet goed wist wat hij wou en daarom maar beide dingen probeerde.