In een verder nogal droog essay over David Lean signaleert filmcriticus Alain Silver dat er bij de laatste Sight and Sound Poll een groot verschil in waardering zat tussen critici en filmmakers. Critici plaatsten noch Lean noch een van zijn films in de lijsten van tien beste films en filmmakers aller tijden. Zelfs niet bijna. Filmmakers daarentegen noemden Lawrence of Arabia de op 3 na beste film aller tijden en Lean plaatsten ze tussen de beste regisseurs ooit. Ook van het publiek is er altijd lof alom geweest. Veel verder dan signaleren gaat Silver niet, al merkt hij nog wel op dat een overkoepelende visie zoals die bij bijvoorbeeld Fellini duidelijk waarneembaar is, bij Lean vrijwel afwezig is. Helemaal waar is dat volgens mij niet, want er zijn op zijn minst een aantal typerende patronen die zich herhalen. Maar waar publiek (en filmmakers?) gefocust zijn op individuele films en ‘tastbare’ aspecten (techniek, acteerwerk, dramatiek etc.) daar hechten critici meer aan iets ongrijpbaars als een persoonlijke stijl. Laat Lean het daar inderdaad op afweten? Vandaag het tweede deel waarin ik in enkele aspecten Leans vroege werk beschouw.

Onmogelijke liefde
Het meest duidelijke patroon dat terug te zien is in de vroege films van Lean, is de onmogelijke liefde, dan wel de mislukte liefde. Op zichzelf niet zo opzienbarend, het is immers een goudmijn voor menig (film)auteur. Wel opvallend is dat de afloop steeds een zelfde stramien kent, en de onmogelijke liefde voor Lean (zelf 6 keer getrouwd) blijkbaar nauwelijks een keuze is. Een enkele keer is de liefde door zijn maatschappelijke positie onmogelijk, zoals in Great Expectations, waarin de armlastige Pip de bijna als een geestesverschijning in een desolaat landhuis ronddolende Estella nooit zal kunnen bereiken. Meestal zijn de verwikkelingen van aardsere vorm, en is het een (bijna) gehuwde vrouw die met een minnaar van doen krijgt. Lean richt zich op de innerlijke worsteling; het is geen banale keuze tussen 2 partijen, maar een afweging van de morele implicaties die met die keuze gepaard gaan. Het fraaiste voorbeeld is natuurlijk Brief Encounter, waarin Celia Johnson bijna bezwijkt onder de psychologische druk die een kortstondige buitenechtelijke relatie op haar uitoefent. De vraag wat ze van de charmante Trevor Howard vindt komt nauwelijks aan bod, en wordt als een automatisme afgedaan. Des te meer gaat het om hoe de relatie haar verandert: de tanende interesse in echtgenoot en kinderen, de leugens die ze verspreidt, het eigenbelang dat opeens op de voorgrond treedt. Hysterie, of oververhitte gevoelens komen zelden voor in Leans films, dus de oplossing ligt zoals vaker besloten in een tamelijk rationele afweging. The Passionate Friends is Brief Encounter II, en doet er nauwelijks voor onder, terwijl hij er in het gelijksoortige Madeleine minder goed in slaagt het gevoelsleven van de vrouw te verbeelden.

Filmstijl
Denkend aan Lean zie je al snel exotische locaties voor je die spectaculair ingezet en verbeeld worden. Dat is uiteraard niet de visuele stijl die Lean hanteerde in zijn intieme drama’s. De eerste 2 films waren nog in (grauwe) kleuren, waarna Lean overstapte op zwart/wit. Brief Encounter en Great Expectations zijn van de grootste formele schoonheid, waarin vooral de belichting een groot aandeel heeft. Donkere perrons en spaarzaam verlichte hoekjes vormen het logische decor voor de liefde die in Brief Encounter buiten het daglicht gehouden wordt. In deze film weet Lean met technische middelen de innerlijke worsteling te versterken voor de kijker. Talloze malen zetten beeld en geluid een sluimering in werking terwijl we naar een in gedachten verzonken Celia Johnson kijken (en soms luisteren), om dan opeens, door bijvoorbeeld een bel, weer in de realiteit terug te keren. Deze wisselwerking, waarin we dan weer meeliften op Johnson’s dromerij, dan weer naar een heldere vertelling kijken, sluit aan bij de overkoepelende verstelstructuur, waarvan Johnson als vertelster op een gegeven moment niet meer weet of ze het verhaal nu opgebiecht heeft aan haar man, of alleen innerlijk de revue heeft laten passeren.

De originaliteit van Brief Encounter wordt in andere films helaas niet bereikt, en valt er van een Lean signatuur nauwelijks te spreken. Ontegenzeggelijk zitten er momenten van vakmanschap in. In wat misschien wel de beste 10 minuten uit zijn hele vroege periode zijn, laat Lean in The Sound Barriere vier dramatische scènes op elkaar volgen. Hij doet dit op minimalistische wijze, met geen of weinig dialoog en geen muzikale ondersteuning, waardoor het dagelijkse achtergrondgeluid soms alles is wat de dramatische beelden ondersteunt. Dit soort momenten verraden dat er een regisseur achter de knoppen zit met verstand van dramatische opbouw. Wat echter een forse drempel opwerpt voor een persoonlijke filmstijl, is de grote hoeveelheid dialoog. Met name in de toneelverfilmingen, Lean werkte verschillende malen samen met Noel Coward, laat hij zich regelmatig teveel leiden door het gesproken woord ten faveure van visuele verbeeldingskracht.

Conclusie
Herhaaldelijk vroeg ik me bij het kijken van deze films af voor wie ze nog interessant zijn. Het grote publiek wordt met hedendaagse equivalenten beter bediend: de oubolligheid is soms onoverkomelijk. Als op zichzelf staande films zijn ze voor de geïnteresseerde filmkijker, de klassiekers daargelaten, nauwelijks van voldoende kwaliteit om ze aan de vergetelheid te onttrekken. En de kijker die hoopt te stuiten op een verzameling films waarin de hand en persoonlijkheid van een filmmaker blootgelegd wordt komt volgens mij ook enigszins bedrogen uit. Wat dat betreft is het niet geheel onterecht dat het latere werk van Lean beter herinnerd wordt. Bezien vanuit deze verschillende brillen brengen de epische films het er beter vanaf. Fascinerend is het echter wel het Groot-Brittannië van die tijd door de films heen te zien. Lean stond met zijn films, meer dan Powell en Pressburger, met beide voeten in de samenleving. Wie geïnteresseerd is in deze periode van de geschiedenis, heeft aan deze verbeelding van het dagelijkse leven én heersende mores een mooie introductie.