Vorige week stond ik al kort stil bij twee van de films van Andrzej Wajda, de grote Poolse regisseur die furore maakte in de jaren tussen WO II en het tijdperk waarin hij door leerling Roman Polanski (2e van links in bovenstaande still uit A Generation) overschaduwd werd. De twee films in kwestie, Kanal en Ashes & Diamonds, betrok ik in een stukje over films die in het tijdsbestek van een dag afspelen. Gezien ruimere aandacht voor de gehele oorlogstrilogie waarbinnen de twee films vallen op zijn plaats is, vandaag een focus op de achtereenvolgende oorlogsfilms A Generation (1955), Kanal (1957) en Ashes & Diamonds (1958).

De niet-Poolse kijker zal direct merken dat de drie films voor een Pools publiek bestemd zijn. De vrij complexe verwikkelingen rond WO II worden niet expliciet uitgelegd, waardoor het vaak lastig te doorgronden is ontwikkelingen te kunnen plaatsen of dilemma’s te doorgronden. Enige voorkennis is dus vereist.

Net als in Nederland was de Poolse regering naar Londen gevlucht. Onderwijl werd er verzet gepleegd door de Polish Home Army, een groepering loyaal aan deze regering, waarin o.a. een nog jonge Andrzej Wajda in bescheiden mate aan deelnam. Daarnaast was er een communistische verzetsbeweging, op de hand van de vanuit het Oosten oprukkende Sovjetlegers. Centrale gebeurtenis binnen de verzetsbeweging is de Opstand van Warschau, geïnitieerd door de Home Army. In het geloof dat geallieerden snel te hulp in zouden komen, streden verzet en burgers in Warschau tegen de Duitsers. De Sovjets bleven echter toekijken hoe beide voor hen vijandelijk gezinde partijen elkaar uitmoordden, met als gevolg een bloedbad dat een ferme kras op de Poolse ziel zette.

De drie oorlogsfilms, tevens Wajda’s eerste drie speelfilms, volgen in chronologische volgorde drie belangrijke momenten in de oorlog: A Generation de Joodse opstand in Warschau (1943), Kanal de genoemde Opstand van Warschau (1944) en Ashes & Diamonds de dag van bevrijding (8 mei 1945). In ieder van die drie films komt de ingewikkelde verhouding tussen de verschillende groeperingen en ideologieën die in het Polen van toen aanwezig waren aan bod. Met name in de laatste film is het zelfs een overheersend thema, en in alle drie maakt Wajda er werk van de spirit van de verzetstrijders te duiden. Wat beweegt hen ten onder te gaan in een bij voorbaat kansloze missie? Wajda lijkt het als een typische Poolse karaktertrek te zien, en kruidt de film met fatalistisch aandoende citaten. Zoals in A Generation, als Dorotha retorisch vraagt: ‘could it be easier to die for the cause, than to life for it?’, of de verzetstrijder in Ashes & Diamonds die verzucht dat alles waar verzetstrijders goed voor zijn, is te sterven. Men is gedoemd ten onder te gaan in ‘heroïsche’ daden, maar het kon wel eens blindheid zijn die de verzetstrijders daartoe brengt.

Typerend is dat in de films steeds een vrouw opduikt die de mannelijke protagonist een keuze voorhoudt een alternatieve weg in te slaan. In A Generation leidt dat juist tot het verzet, in Kanal is het vrij letterlijk, als de gewonde Jacek aan de hand van Stokrotka door het riool geleid wordt. En in Ashes & Diamonds bevindt Maciek zich in dubio: of zijn plicht voldoen en een hooggeplaatste communist doden, of zijn hart volgen en kiezen voor het meisje. De intieme scènes met het meisje zijn praktisch de enige waarbij hij zijn karakteristieke zonnebril afzet. Niet geheel zonder logica, want die bril staat volgens Maciek voor de onbeantwoorde liefde van Polen, verwant aan de duisternis van de riolen waarin het verzet zijn strijd heeft gevoerd.

Zoals die zonnebril een tamelijk dik aangezette metafoor is, zo staat Wajda al vanaf zijn eerste film bekend om een barokke, aangezette stijl. Die stijl groeit met de film: A Generation neigt naar neorealisme, de duisternis van Kanal naar expressionisme of film noir, maar Ashes & Diamonds is de meest zelfverzekerd ogende film. We zien quasi sociaal realisme in bijvoorbeeld een van de openingsscènes waarin een hooggeplaatste communist bezorgde burgers toespreekt, een scène die zo van Dovzhenko had kunnen zijn. Expressionistisch is het weer in de hotelkamers waarin Maciek en, 1 kamer daarnaast, zijn slachtoffer hun lot afwachten, ingesloten door de spijlen van hun bedden. De close ups van de vrijpartij zijn weer zo dicht op de huid dat ze aan de openingsscène van het één jaar latere Hiroshima Mon Amour herinneren.

Maar kenmerkend van deze film ten opzichte van de andere twee is dat het drama vrij abstract is weergegeven, of althans de waarschijnlijkheid dermate tart dat het een realistische lezing bemoeilijkt. Zoals genoemde speechscène, of de scène waarin Maciek glazen alcohol in brand steekt voor elke medestrijder die het leven heeft gelaten. Ook de wijze waarop Maciek met de door hem per abuis vermoorde mannen geconfronteerd wordt is te rechtstreeks om geloofwaardig te zijn, om nog maar te zwijgen over de gebeurtenissen in de finale. In dramatisch opzicht kan het storend werken, maar het past bij de algehele abstractie van de film: niet zozeer een persoonlijk drama, maar één grote metafoor voor het Polen dat de omwenteling van Duits naar Communistisch bewind moet maken.

De film die het meest tot de verbeelding van de Westerse kijker zal spreken, is dan waarschijnlijk ook niet deze, maar Kanal. Mede door de geconcentreerde tijdsduur waarbinnen de gebeurtenissen zich afspelen, een drukkende, beklemmende film. Hier dringt de ellende van de verloren missie en zekere dood in het labyrintische rioolstelsel zondermeer tot de kijker door. Zozeer zelfs dat het niet nodig is dramatische exploitatie op te voeren: Wajda meldt al in de opening dat alle personages zullen sneuvelen, maar laat dat bij de meesten in het geheel niet zien.

In Nederland heeft de kritische oorlogsfilm die de complexiteit van het historische moment weet te vatten nooit echt opmars gemaakt. (Bij mijn weten is Zwartboek zelfs een van de eerste grote producties die hierin wel slaagt). Verwonderlijk is het dan ook ruim een decennium na WO II drie films uit communistisch Polen te zien die aan de complexiteit en bijbehorende kritische kanttekeningen wel recht doen.