Harlan County U.S.A. (1976)
There is no neutral there: which side are you on?

8 april 2010 · · Kritiek

De gebroeders Maysles en D.A. Pennebaker mogen dan de meest erkende namen van de Direct Cinema stroming zijn, Barbare Kopple’s Harlan County U.S.A. is wat mij betreft de beste film (voor een bespreking van wat Direct Cinema is raad ik de tweedelige analyse van Rik Niks aan die je hier en hier kunt vinden). Ondanks dat de film ontzettend afwijkt van het “fly on the wall” principe en allesbehalve afstandelijk is, niet in de laatste plaats omdat enkele mensen in de documentaire de filmmakers letterlijk betrekken bij wat ze filmen. Blijf maar eens afstandelijk met een revolver op je gericht. Maar goed, hoe puur, afstandelijk en ongemanipuleerd zijn de meeste bekende Direct Cinema nou eenmaal werkelijk?

Kopple en haar crew begonnen met een film te maken over de verkiezingsstrijd binnen de United Mining Workers of America vakbond tussen de corrupte zittende president Tony Boyle en Joseph Yablonski in 1969. Yablonski wordt vermoord en Boyle verdacht van de moord. In 1972 wordt Arnold Miller naar voren geschoven als nieuwe uitdager. Als mijnwerkers van de Brookside mijn in Harlan County, Kentucky, gaan staken verandert Kopple de focus van haar documentaire en richt zich volledig op hun leven en strijd.

De uiteindelijke film, samengesteld uit honderden uren materiaal door Nancy Baker, begint dan ook bij de mijnwerkers, hun geschiedenis met staken (in de jaren ’30) en het harde, gevaarlijke mijnwerkersbestaan. Kopple en Baker verbinden het materiaal over de topmannen meesterlijk aan het leven van de arbeiders en speelt slim met de tijdslijnen om de invloed van de een op de ander te illustreren. Zo wordt de staking niet alleen maar iets van het moment maar krijgt iets tijdsloos, een altijd maar voortdurende gevecht van de mijnwerkers tegen de bedrijven die hen leegzuigen en de vakbond die het laat gebeuren. Illustratief is het citaat van een gepensioneerde mijnwerker die vertelt hoe hij in de jaren dertig werd opgedragen de ezel niet het gevaarlijkste werk te laten opknappen. Op de vraag hoe het dan met zijn eigen veiligheid zit krijgt hij van zijn baas te horen: “We kunnen altijd nieuwe mensen inhuren, maar een ezel moet je kopen.”

De strijd van de mijnwerkers is niet alleen tegen uitbuiting en onveiligheid, het is een strijd voor bestaansrecht en voor de erkenning van hun menselijkheid. Mooi is hoe zulke abstracte ideëen voelbaar worden gemaakt in de interviews met lokale bewoners, beelden van bijeenkomsten van voornamelijk de vrouwen en dochters van de mijnwerkers en de vele confrontaties tussen stakende mijnwerkers en de stakingbrekers. Dit zijn min of meer de schurken van de film, deze “good ol’ boys” die met knuppels, geweren en revolvers tegenover de in eerste instantie ongewapende mijnwerkers staan. Het boegbeeld van deze figuren is ene Basil Johnson, die ook de filmmaaksters probeert te bedreigen en zijn huurlingen op een gegeven moment zelfs fysiek geweld tegen de camera en regisseuse laat gebruiken. Een van de meest memorabele beelden van de film is hoe hij met een revolver op de camera gericht in een flits voorbijkomt tijdens een donkere nachtelijke beschieting op de stakende arbeiders (en hun families).

Harlan County U.S.A. werkt op meerdere lagen, maar de oppervlakte is op zichzelf al ijzersterk. De muziek is hierbij een belangrijke factor. Deze mengelmoes van bluegrass, country en folk bestaat grotendeels uit locale liedjes over en van mijnwerkers. Hoogtepunt is ongetwijfeld de voordracht van “Which Side Are You On” door Florence Reese tijdens een bijeenkomst van de mijnwerkers en voornamelijk de vrouwen uit de gemeenschappen. In de jaren ’30 schreef zij het nummer en veertig jaar later heeft het nog niets aan kracht ingeboet terwijl zij zich er op oude leeftijd doorheen krast. Hetzelfde geldt voor de film, die 34 jaar na dato nog even actueel, indringend, inzichtelijk en dramatisch als toen hij gefilmd werd. Ook als je geen fan bent van de Maysles broers en Pennebaker of interesse hebt in de regio omdat de nieuwe serie Justified zich daar afspeelt. Reese geeft in haar nummer al aan dat neutraliteit onmogelijk is in deze regio en kwestie – gelukkig pretendeert Kopple dat ook nooit, zonder overigens duidelijk een agenda of boodschap te hebben. De beelden zelf spreken voor zichzelf, commentaar is overbodig. Direct Cinema zonder de onmogelijke pretenties die daar nagenoeg inherent aan zijn, gedestilleerd tot een meesterwerk.

★★★★½


Onderwerpen:


8 Reacties

  1. Rik Niks

    Klinkt als een film die mij op het lijf is geschreven, bedankt voor de tip!

  2. Kaj van Zoelen

    Vandaar ook de hele Maysles-Pennebaker-Direct Cinema insteek. ;)

  3. Rik Niks

    Ah, dus het is stiekem helemaal niet zo’n pure direct cinema docu… ik dacht al, muziek in een direct cinema, dat kan niet de real deal zijn :(

    overigens, als je hem op dvd hebt, kan ik hem een keer lenen?

  4. Kaj van Zoelen

    Sure, hij is in bestelling. Maar misschien zien we ‘m van de zomer nog. ;)

    Die Direct Cinema link kwam ik overigens in diverse andere analyses tegen, waaronder die van Criterion. Maar in Gimme Shelter en Don’t Look Back zit ook best wat muziek…

  5. Rik Niks

    Maar is het nu muziek van optredens die we zien plaatsvinden, of een soundtrack die er overheen gezet is? Ik ben er misschien te makkelijk vanuit gegaan dat het dat laatste is, want strikt genomen laat je je daar niet over uit, maar GS en DLB kennen alleen muziek in de vorm van optredens. Soundtracks zijn niet des Direct Cinema’s.

  6. Verhoeven

    Staat genoteerd, Kaj!

  7. Ricardo Berentsen

    Hehe, ik zag Harlan County staan en ik moest gelijk aan Justified denken..

  8. Kaj van Zoelen

    Hoe denk je dat ik er op gekomen ben de film te kijken? ;)


Reageer op dit artikel