Om eerlijk te zijn ben ik nog altijd onbekend met het werk van Roy Andersson. Ik weet dat zijn films bol staan van de lange takes waarin een hoop of weinig tragikomische situaties plaatsvinden. Vermoedelijk zal het mijn onderzoekdrang naar dergelijke films worden gestild, gezien ik een gelijksoortige opzet heb voor mijn eigen afstudeerproject. Alle sterren en planeten kwamen dan ook op een lijn toen ik zonder verwachting zijn korte film Härlig är jorden uit 1991 opzette. Er bloeide iets moois.

Het opende shot toont ons een vrachtwagen die vol is gestouwd met naakte mensen en hoe een jongen zich gillend verzet tegen zijn lot. Een man in het ‘publiek’ dat er omheen staat kijkt af en toe richting de camera met een blik die wij als publiek zelf mogen invullen. Uiteindelijk wordt de jongen de vrachtwagen ingetrokken, worden de deuren gesloten en monteert men een buis van de uitlaat op een gat in een van de deuren. De wagen start en rijdt terwijl het manische geschreeuw uit de bus niet meer hoorbaar is. Enkele mensen lopen weg, de man kijkt wederom in de camera. Zwart beeld. Volgende shot.

In de vijftien shots daarna legt hij ons letterlijk zijn leefsituatie uit. Hij is de Jan Modaal van zijn stad, de gemiddelde man die doet wat er van hem wordt verwacht. Daarbij bezoekt hij zijn stervende moeder en vraagt vergiffenis in een grootse Katholieke kerk. Hij is de personificatie van een goede, middelmatige man. Nergens steekt hij er bovenuit en hij heeft ook niet de ambitie dit te willen. Of toch?

Ergens, diep verborgen in de eerste beelden zien we in zijn uitdrukking dat hij om hulp schreeuwt. Hij is manisch depressief in een volledig ontwrichte wereld waar wij bij tijden geen ruk van begrijpen. In principe verontschuldigt hij zich dus voor wat we in het eerste shot aanschouwden. Hij probeert ons uit te leggen dat hij er niets aan kan doen, maar hij begrijpt ook niet waarom zoiets vreselijks wordt getolereerd. In zijn ogen zien we een man die het goed bedoelt en het beste probeert te doen binnen een, voor ons oog haar onzichtbare, systeem, maar er steeds meer moeite mee heeft die innerlijke drang naar buiten te laten treden. Hij zit als een kat in het nauw in een wereld die hem tot op het bot verkracht heeft. En hij pikt het.

Tot enkele momenten, waarin zijn manie wordt losgelaten en hij zichzelf vergrijpt aan de Katholieke wijnbeker of denkt dat hij blind is geworden, terwijl hij slechts met zijn jas over zijn hoofd op de grond ligt. Als een hulpeloos slachtoffer van zijn opgekropte depressie ondergaat hij deze schijnbaar minimale martelingen om aan het einde, (misschien met opzet) genegeerd door zijn vrouw, volledig de weg te zijn kwijtgeraakt. Het is een onvermijdelijk en intens pijnlijk einde.

En toch, op mirakelse wijze, komt de film komisch over. Per shot, nee, per zin switchen we tussen de volledige onmacht hem te willen helpen en een grinnik omdat er iets enorm droogs op ons bord wordt gelegd. Het is daar waar Andersson zijn kracht vandaan haalt en van dit korte filmpje een ogenschijnlijk meesterwerk heeft gemaakt. Maar ook het wisselen tussen de wereld die wij allen kennen en een soort Orwell-achtige dystopie waar we als publiek niets van snappen is briljant gedaan. De in totaal 16 shots zijn wijd genomen, veranderen niet van aanzicht en zitten vaak gevuld met mensen die ook af en toe naar de camera kijken, alsof zij zich op hun beurt verontschuldigen voor de handelingen van deze zwaar ontwrichte man.

De neutraliteit. De wisselingen in het patroon. Het loslaten van de geijkte filmregels. Het zijn elementen die van Härlig är Jorden een fascinerende en gelaagde film maakt. Bekijk hem hieronder: