Het beste (en slechtste) van 2009 volgens Fedor

11 januari 2010 · · 2009 + Lijst

Photobucket

De persoonlijke beleving

Het jaar 2009 was wederom een rijk filmjaar met veel verrassingen, maar soms alleen wanneer je goed zocht, want de keuzes in de bioscopen bleven in hun aanbod helaas wederom beperkt in hun landelijke verspreiding en lengte van vertoning: de Zuid-Koreaanse thriller The Chaser was na twee weken alweer uit roulatie, Rachel Getting Married bleef vrijwel ongezien, de veel geprezen The Hurt Locker en de politieke spoof In the Loop bleven, op een festival na, jammerlijk onuitgebracht. Het is duidelijk dat film steeds meer onderhevig is geworden aan verschillende media, met name internet, en het blijft gek dat er hier in Nederland niet veel meer op wordt ingespeeld. Film lijkt zo nog steeds gebonden aan veel regels en instanties, zeker wanneer we in commercieel gerichte bioscooptermen spreken, maar als je ziet hoeveel mogelijkheden er nu zijn in vergelijking met tien jaar geleden om films te bemachtigen, dan moet je eigenlijk niet klagen. Zodoende heb ik nog redelijk wat gemiste kansen kunnen aanschouwen van afgelopen jaar, hetzij op illegale wijze. Ik trap eerst af met de missers van 2009 en eindig daarna, zoals iedereen hier heeft gedaan, met een bescheiden lijstje van favorieten.

Photobucket

Frustraties, tegenvallers en schroot

Das Weisse Band, winnaar van Cannes, was een film waar ik met redelijk hoge verwachtingen voor ging zitten, maar die viel me, ondanks de sterke zwart-wit beelden, enigszins tegen. In eerste instantie zijn de opzet van het mysterie, de basis voor het drama en het tijdsbeeld allen prachtig ingevuld, maar wederom houdt Haneke de kijker gedurende de speelduur in zijn informatieverstrekking aan het lijntje en het vreselijke open einde roept daarom inderdaad op tot interpretaties buiten de beelden om, oftewel: gezochte metaforen die de ervaring er voor mij niet intrigerender op maakt omdat ik meer waarde hecht aan informatie binnen het beeld. Alleen de scène met het jongetje dat een zangvogel aan zijn strenge vader overhandigt als liefdevol gebaar wist me als enig moment oprecht te ontroeren. Dan trek ik toch voor een krachtig drama in zelfde stijl liever een (even religieus doorspekte) jaren ’60 Bergman uit de kast.

Een grotere teleurstelling bleek Kaufman’s gelauwerde Synedoche New York: een ontzettend vermoeiende aaneenschakeling van intellectuele navelstaarderij, zo grauw dat enige poging van relativerende humor hard tegen het beton aan sloeg. Of eigenlijk bordkarton, want zijn baboesjka wereldbeeld kon me gestolen worden. Niets riep echter zoveel onverschilligheid op als de aanvankelijk intrigerende Antichrist, die me doet terug verlangen naar het vroegere werk van Von Trier dat wel een emotionele weerslag kent in zijn misogyne drama, in plaats van deze opgeblazen shockhorror. Andere films met potentie in de vorm van een creatief uitgangspunt waren Vinyan en District 9, waarvan de eerste voor mij evenzeer als Antichrist in leeg effectbejag verviel en de tweede zijn interessante politieke agenda opofferde voor het platte actiewerk.

Er kwamen ook genoeg zielloze actiefilms uit Hollywood dit jaar, die ik gemakshalve kort zal opsommen: om te beginnen met de mislukte adaptatie Watchmen, het ‘actie is mysterie (hysterie?)’ Angels & Demons, het totaal lege 2012, de no-brainer X-Men Origins: Wolverine, de video-game Terminator Salvation en als dieptepunt het chemieloze, vreselijke domme en zelfs racistische Transformers: Revenge of the Fallen. Sommige actiespektakels hadden dan wel een bepaalde vibe – ik doel op de laatste Star Trek episode en reboot, maar daar zat me een oninteressant plot in de weg met bijna meer plotgaten en onwaarschijnlijkheden dan sterren in ons zonnestelsel.

Slechte drama’s zijn de wereld ook nog niet uit – ze halen in hun genres vaak eerder het bloed onder de nagels vandaan dan platte actiefilms – met als eerste de Westerse thrill-ride annex effectbejag van Slumdog Millionaire, het slompige en zoetsappige The Curious case of Benjamin Button, en Winslett’s dubbelbill Revolutionary Road en The Reader, waarvan de matige inhoud in beide gevallen het moest afleggen tegenover haar acteerwerk. Het absolute dieptepunt was echter ons Nederlands trots Komt een vrouw bij de dokter, de meest banale botviering van onze oppervlakkige emotie-tv-cultuur denkbaar.

Komedies, als laatste genre ten slotte, hebben weer de kracht beledigend te zijn in hun banale humor zoals ik ervoer met het aanstootgevende en afgezaagde Brüno, het saaie Yes Man en The Hangover waarbij ik op de aftiteling na geen één maal heb mogen lachen.

Photobucket

Interactie, meer is er niet nodig

Eindelijk kan ik weer in vrolijker taal spreken, aangezien er ook een aantal films op te noemen zijn die deels of helemaal in hun opzet zijn geslaagd. Er waren bijvoorbeeld weer mooie animatiefilms met het vertederende Ponyo (die helaas wel te lijden had onder een bijzonder zwakke tweede helft), een mooie variant op Alice in Wonderland met Coraline en natuurlijk Pixars Up, die de meest indrukwekkende stilzwijgende montagesequentie van het jaar had. Helaas had die film, evenals Ponyo, te lijden onder een vermakelijke, maar weinig opzienbarende tweede akte van avontuur. Juist het subtiele drama van de eerste helft over ouderdom sprak boekdelen in Up.

Iets minder subtiel was het oprecht gebrachte, maar vaak melodramatische The Wrestler, de sporadische kitsch van Departures (Okuribito), evenals de goed bedoelde, maar gemakzuchtige Milk. Wendy and Lucy was in mijn beleving dan weer net te subtiel in zijn aanpak, hoewel daarvan een herkijk misschien wonderen doet. Ook indruk maakte Fish Tank, die wellicht te veel hooi op zijn vork nam, maar wel het nodige lef had. Qua actie was Public Enemies een waardige toevoeging aan het digitale tijdperk, maar miste de ambiguïteit van zijn ondergewaardeerde voorganger Miami Vice (2006). Het hyperactieve Il Divo leunde ook zwaar op stijl, maar ging op het eind daaraan ten onder door de verwarrende inhoud steeds meer te behandelen als een parodie op zichzelf. Het zijn desalniettemin stuk voor stuk eervolle vermeldingen die duidelijke kwaliteiten in zich dragen; films die investeren in hun inhoud (de tijd nemen voor een opbouw) en de kijker proberen aan het denken te zetten over de stof.

Wat je gelukkig ook nog ziet zijn films die bewust zijn van hun eigen genre(conventies) en grenzen durven te overschrijden. De ene keer pakt dit echter effectiever uit dan de andere keer. The Chaser is hiervan een mooi voorbeeld: deels thriller, deels horror, grotendeels drama. Het laatste element wilde voor mij niet altijd slagen, maar de vermenging van alle genres versterkte de film als geheel aanzienlijk in zijn uitwerking. Vooral het laatste half uur ging niet in de koude kleren zitten.

Photobucket

Hiermee kom ik aan bij mijn top tien favorieten van afgelopen jaar. Ten eerste waren er twee documentaires die me konden bekoren. De eerste, Encounters at the End of the World, die ik reeds in 2008 zag, is hier al eerder voldoende beschreven. De scène met de suïcidale pinguïn zal me hoe dan ook altijd bijblijven, al was dat waarschijnlijk meer om de persoonlijke uitleg van Herzog zelf in een interview tijdens IDFA. De andere, Les plages d’Agnès, een toevalstreffer, is een hoogst persoonlijke documentaire van de Nouvelle Vague regisseuse Agnès Varda, die op haar tachtigste op de meest inventieve en kunstzinnige manier terugblikt op haar leven als filmmaakster. Ontroerend en bijzonder origineel.

Van heel andere leest was Tarantino’s hoogst vermakelijke Inglorious Basterds, erg strak geregisseerd in de nu al beroemde scènes met in de hoofdrol onweerstaanbare Hans Landa. Tarantino heeft bovendien in samenhang met de nodige spanning ook meer geïnvesteerd in het drama, hoewel nog steeds onevenwichtig en daarmee nog lang niet volwassen. Geweld, entertainment en drama blijven ook een lastige mix: de scène met de ‘Bear Yew’ vond ik in dat opzicht ook over het randje gaan van geweld als vermaak. Dit laatste element komt effectiever naar voren in Sam Raimi’s terugkeer naar horror met Drag me to Hell, een geweldige achtbaanrit van ouderwetse gore zoals ik het graag op heerlijk onsmakelijke wijze over me heen krijg gebraakt. Een hele andere invulling van het genre zagen we in de VPRO kinderfilm ‘gone bad’ Let the Right One In. Een hoogst merkwaardige combinatie van twee uiteenlopende genres die met zijn sterke hoofdrollen langzaam onder je huid kruipt. Gruwelijk en tegelijk liefkozend vanuit een onwaarschijnlijke vriendschap. Vriendschap was ook een belangrijk thema in Clint Eastwood’s Gran Torino, een geestige draai aan zijn Dirty Harry imago en tegelijk een kritische kijk naar de Amerikaanse multiculturele samenleving. Alleen zat daar het matige acteerwerk soms in de weg.

Laat me nu in romantische beeldtaal betuigen ‘Love is friendship set on fire’: Bright Star was op enkele zoetsappige scènes na (bijvoorbeeld met de vlinders), een van de meest mooi geschoten en gemonteerde portretten over de Engelse dichtkunst. Pure beeldpoëzie met een licht feministische ondertoon en erg fijn geacteerd. Alleen de laatste akte was door zijn voorspelbaarheid wat minder inspirerend dan dat wat eraan vooraf ging.

Ik zei het reeds eerder: ik houd van subtiliteit in drama’s: Revanche, een thriller uit Oostenrijk, ontvouwde zich voor mij na een misleidend begin als een ontzettend gevoelig portret over de verwerking van persoonlijk verlies. ‘Schmerz’ was ook geen verkeerde titel geweest. Even subtiel was Two Lovers. Deze liet me aan het eind niet geheel onbewogen en ik zie het als groot verlies wanneer het echt de laatste rol van Joaquin Phoenix zal zijn: zijn invulling van de romantisch onvolwassen, aan zijn Joodse ouders gebonden Leonard Kraditor vond ik een van de meest indrukwekkende rollen van het jaar. Dat gezegd blijft er één film over: Rachel Getting Married. Om het kort te houden na alles wat gezegd is over dit rijke familieportret die je als onzichtbare gast onderdompelt in de meest menselijke interacties en emoties: de aftiteling, waar de film na de afloop van een bruiloft blijft hangen, is alleen al een prachtig voorbeeld te noemen van hoe een verhaal buiten de beelden om kan blijven doorlopen nadat het feitelijk al is afgelopen.

Top 10

1. Rachel Getting Married (Jonathan Demme)
2. Les plages d’Agnès (Agnès Varda)
3. Two Lovers (James Gray)
4. Bright Star (Jane Campion)
5. Revanche (Götz Spielmann)
6. Encounters at the End of the World (Werner Herzog)
7. Drag me to Hell (Sam Raimi)
8. Inglorious Basterds (Quentin Tarantino)
9. Let the Right One In (Tomas Alfredson)
10. Gran Torino (Clint Eastwood)



8 Reacties

  1. Kaj van Zoelen

    “Tarantino heeft bovendien in samenhang met de nodige spanning ook meer geïnvesteerd in het drama, hoewel nog steeds onevenwichtig en daarmee nog lang niet volwassen. Geweld, entertainment en drama blijven ook een lastige mix: de scène met de ‘Bear Yew’ vond ik in dat opzicht ook over het randje gaan van geweld als vermaak.”

    Mijns inziens was dat juist het punt van Tarantino, en exact wat de film interessant maakte: het verband dat Tarantino legt tussen de om de geweldsfilm lachende Nazi’s en het publiek van zijn film. Pitt zegt niet voor niets tijdens de door jou genoemde scène: “watchin’ Donny beat Nazis to death is is the closest we ever get to goin’ to the movies.”

    Tegelijk vind ik de film ook nog altijd interessant om een tegenovergestelde reden: de louterende ervaring die het voor een jodin was waarmee ik de film zag, dochter van een holocaust-overleefster.

  2. Jordi

    Ja! “Antichrist” én “Das Weisse Band” waren diep teleurstellend! Mijn dank, Fedor, voor datgene wat ik volgens de zelfverklaarde filmelitaristen in mijn omgeving niet mag vinden. Ik kan ze nu doorverwijzen naar jouw jaarresumé :) Ook heel fijn dat je “Bright Star” hebt genoemd, dat was inderdaad een prachtig stukje cinema. Alleen “Gran Torino”, die een plaats in jouw top-tien heeft gekregen, vond ik een grote sof. Met een geweldige, ontroerende Clint, dat wel, maar een Clint die veel te goed was voor de film waar hij deel van uitmaakte. Clichématig verhaal, bijzonder slecht geacteerde bijrollen, sukkelige plotontwikkeling, inspiratieloze productie. Jammer. Maar nogmaals: inderdaad, down met Das Weisse Antichrist! :)

  3. Kyrill

    Heerlijk, films inhoudelijk en technisch afkraken zonder dat er een speld tussen is te krijgen, dat is Fedor op zijn best _O_ (Y)

    Heb je toevallig Moon gezien Fedor? En zo ja, wat vond je er van? Maar gezien hij niet in je bespreking staat ga ik vanuit dat je hem niet gezien hebt :P

  4. Olaf K.

    Hier dan toch een speld :)

    >>het vreselijke open einde roept daarom inderdaad op tot interpretaties buiten de beelden om, oftewel: gezochte metaforen die de ervaring er voor mij niet intrigerender op maakt omdat ik meer waarde hecht aan informatie binnen het beeld.

    1. Wat was er precies open aan het einde?
    2. Ik herken me totaal niet in het idee dat informatie binnen het beeld moet zijn. Als een film aanzet tot nadenken, kan hij na het zien vijf keer zo goed groeien in je hoofd. Niets mis mee. Uiteindelijk gaat het om het effect van een kunstwerk op je leven, niet om het effect van een kunstwerk op je leven tijdens het kijken.
    3. Ook vraag ik me af of het duiden van Das Weisse Band informatie buiten het beeld vereist. Dat is helemaal niet gegeven.

  5. Eraserhead

    Lang leve liefhebbers van Bright Star!

    Met name de “wind/gordijn” scène vond ik één van de mooiste sinds tijden.

  6. Fedor Ligthart

    @ Kyrill. Het zijn korte bondige beschrijvingen die ik hier geef, dus maak er niet te veel van hoor. Moon heb ik wel gezien (vond hem wel oké), maar ik kon niet alles opnoemen van wat ik afgelopen jaar gezien heb. Hetzelfde gold voor de titels die ik nog had willen zien (oa. 35 rhums, Tôkyô sonata, Still Walking, De laatste dagen van Emma Blank, Klass, The Limits of Control, La ventana, Whatever Works en Los abrazos rotos). Het is ook een kwestie van keuzes maken :)

    @ Olaf K. Eerst kort. 1. Omdat je nooit te weten zult komen wat er precies gebeurd is en de film een beetje in een sisser afloopt in hoe het verder ging met de personages van het verhaal. We krijgen niet meer te weten dan Haneke wilt omdat hij zo nadruk legt op wat we slechts te zien hebben gekregen, maar dat vond ik zelf bar weinig om er een diepere betekenis achter te gaan zoeken 2. Met informatie binnen het beeld bedoel ik dat ik betekenis wil halen in wat er te zien is (en ‘hoe’ als in de stijl) – ik heb het veel minder op het koffiedik kijken van films, de diepere metaforen ‘buiten de beelden om’ zoeken e.d. Het effect als in (bijvoorbeeld) emotionele weerslag is natuurlijk iets dat tijdens, maar ook na de film kan doorlopen, maar dat bedoelde ik hier niet. Dat gezegd wist de film me weinig te raken, op de aangehaalde scène met het vogeltje na 3. Wel als we het hebben over genoemde metaforen van de opkomst van het nazisme, dat ik een interessante interpretatie vind, maar er zelf niet echt uit haal en bovendien voor mij de film niet ‘rijker’ maakt in zijn mogelijke gelaagdheid. Maar misschien begrijp ik je vraag verkeerd :)
    PS. Ik had na afloop na de film een lange discussie met een vriend over de film waar we het beide eens waren in onze beleving. Ik wou dat ik deze kon herhalen (of destijds had neergepend), dan had ik beter kunnen uitleggen wat me precies dwars zat aan de film. Daarvoor moet ik hem op den duur eens opnieuw bekijken.

    @ Eraserhead. Zeker, een ondergewaardeerde film naar mijn mening. Menig (mannelijk) filmkijker schrijven romantische kostuumdrama’s helaas bij voorbaat al af om hun genre. “Te romantsich”, maar dat is juist waar die hele film om draait: de romantiek als tijdsperiode en dichtkunst! De beelden deden me vaak denken aan Terrence Malick, om in de romantische termen te blijven van diens laatste film ;)

  7. Olaf K.

    @Fedor:
    1. Uit het feit dat Haneke weinig informatie geeft volgt niet dat hij te weinig informatie geeft. Als je de recensies van de film bekijkt dan zie je overal terugkomen dat Haneke een analyse van het kwaad maakt. Zelden wordt die analyse ge-expliciteerd. Gebeurt dat wel, dan blijkt dat mensen tot heel verschillende conclusies komen. Het is het verstikkende klimaat. Het is onverschilligheid. Het is egoisme. Het is het je zelf niet houden aan je eigen regels. Voor al die conclusies zijn aanknopingspunten te vinden op het scherm, binnen het verhaal. Persoonlijk vind ik die wirwar van ideeen en discussie al veel interessanter dan wat Haneke ons op een presenteerblaadje had kunnen aanbieden. Want laten we wel weten, voor de oorsprong van het kwaad kunnen we net zo goed Buffy gaan kijken.
    2. Ik kan je hier niet helemaal goed volgen. Laat ik de volgende vergelijking maken. Met literatuur kun je tussen de regels lezen, en dat moet soms. Want dat niet doen betekent onder meer (een beetje maar niet teveel doordravend) dat je ironie negeert. De pendant in film is tussen de beelden doorkijken. Het is er niet, maar het is er wel. Je kunt zeggen ‘Wat ik niet te zien krijg telt niet mee’ maar dat schurkt al gauw tegen intellectuele luiheid aan en ik kan me niet voorstellen dat je dat bedoelt.

    Verder moeten we vooral niet teveel het gevoel van een detective hebben (Haneke geeft ons de analyse en het is aan ons om die te ontdekken). Dat is natuurlijk veel te simplistisch en lijkt me niet per se de functie van film of kunst in zijn algemeenheid. Ook vraag ik me af waar het idee vandaan komt dat Haneke een analyse van het kwaad zou geven. Hebben journalisten dat bedacht of zegt hij dat zelf? En als hij dat zelf zegt, dan wil niet zeggen dat die film dat ook is natuurlijk. Het is uiteindelijk aan de kijker.

    Verder deel ik je gevoel dat er iets aan Das weisse Band involvement tegenzit. Ikzelf miste het puzzelen, het mysterie, dat ik zo fantastisch vond aan Un code inconnu en Cache. Maar zoals het bovenstaande suggereert, begin ik daar zelf een beetje aan te twijfelen. Gewoon nog eens kijken denk ik…

  8. Verhoeven

    ”Zeker, een ondergewaardeerde film naar mijn mening. Menig (mannelijk) filmkijker schrijven romantische kostuumdrama’s helaas bij voorbaat al af om hun genre. “Te romantsich”, maar dat is juist waar die hele film om draait: de romantiek als tijdsperiode en dichtkunst! De beelden deden me vaak denken aan Terrence Malick, om in de romantische termen te blijven van diens laatste film.”

    Ik weet genoeg.


Reageer op dit artikel