Het was weer een druk jaar. Meestal gaat het bij mij meer om de kwantiteit dan om de kwaliteit. Zo zie ik nu al twee jaar op rij rond de honderd bioscoopfilms per jaar, terwijl er vorig jaar maar zo’n 17 films waren die ik daadwerkelijk kwalitatief vond voldoen om in mijn top tien op te nemen. Dat is gelukkig dit jaar anders. Opnieuw zag ik rond de honderd, maar ditmaal zit daar een stuk meer kwaliteit tussen.

Voor ik daar aan begin wil ik eerst even terugblikken op alle troep die Hollywood dit jaar heeft uitgebracht en op een aantal films die mijn lijst net niet hebben gehaald of films die ik door zelfopgelegde restricties niet mee heb kunnen nemen.

Eerst maar eens de tegenvallers en het vullis. Los van alle films waarvan je van kon verwachten dat het niet veel soeps zou worden, zoals Dragonball Evolution, Street Fighter: The Legend of Chun-Li en My Bloody Valentine 3D (en die films waren ook echt vre-se-lijk), waren er ook een aantal fikse tegenvallers. Films waar ik redelijke verwachtingen van had, maar die verwachtingen verre van waar wisten te maken. Ten eerste was daar Watchmen. Grote verwachtingen, enorme teleurstelling. Er bleef weinig over van de novel, maar ook los daarvan wist Snyder niet te overtuigen door onder andere een overgestyleerde mise-en-scene en vreselijke soundtrack-keuzes. De grootste teleurstelling dit jaar was toch wel Il Divo. Hoewel mijn collega Rik deze biografie in een hip sausje in zijn top vijf plaatste, kon ik helemaal niets met de chaotische vertelwijze en de onorthodoxe montage.

Dan zijn er een aantal films die ik om verschillende redenen mee had willen nemen, zoals de in mijn ogen beste comedy van het jaar, Observe and Report. Het is de hilarische kroniek van een ‘mall-guard’ met een bipolaire stoornis. Geen enkele comedy dit was jaar zo verfrissend compromisloos en grof. Het is dan ook eeuwig zonde dat hij nooit een bioscooprelease heeft gehad in Nederland. Hetzelfde geldt voor Big Fan, het regiedebuut van Steven D. Siegel, degene die, samen met dit script, ook het script heeft verzorgd voor The Wrestler. In het geval van Big Fan speel Patton Oswalt (bekend als ‘Spence’ uit ‘The King of Queens’) de rol van zijn leven als een enorme footballfan die door zijn favoriete speler het ziekenhuis in wordt geslagen. Wat volgt is een oprecht verhaal over een man die helemaal niet mee wil doen in de huidige maatschappij en op zijn eigen, misschien wel verknipte wijze, omgaat met het dilemma dat hem wordt voorgeschoteld; blijft je je held steunen of nagel je hem aan het kruis?

In 2009 kwamen er ook meer dan genoeg films uit in Nederland die net niet de grote eer hebben zich in mijn top te mogen nestelen. Een daarvan was Star Trek. Zelden heb ik zo’n goed geconstrueerde blockbuster gezien die zowel nieuwe fans wist aan te trekken als door een geniale plot-device de die-hard fans tevreden wist te houden. De laatste eervolle vermeldingen zijn voor The Wrestler, waarbij vooral Rourke’s acteerwerk geprezen mag worden; Doubt om de mise-en-scene en zijn culturele context die, hoewel het plot zich in de jaren 60 afspeelt, nog altijd actueel is; Mammoth, dat als niets anders dan een product van deze tijd kan worden gezien in hoe het de negatieve effecten van de huidige individualisering en globalisering bloot legt; en als laatste een film die ook onlosmakelijk verbonden is met het huidige culturele landschap, Gamer. Dit is mijn guilty pleasure van het jaar, juist omdat het door de flitsende montage, de chaotische, keiharde actiescenes en het plot dat drijft op gevaarlijke uitwassen van ons digitale sociale leven, als het ware gezien kan worden als de verfilming van het digitale leven dat in dit decennium in een stroomversnelling is geraakt.

De échte top tien van het jaar 2009
Mijn top 10 is er een van emotie. Film moet bewegen, moet je aan het nadenken zetten en de komende tien films zaten het afgelopen jaar het meeste en het langste in mijn hoofd. In positieve zin.

10. Two Lovers (James Gray)
Voor mij de verrassing van het jaar. In plaats van een cliché drama, waarbij halverwege iets misgaat, waar vervolgens aan het eind de geliefdes waarvan je al de hele film wil dat ze bij elkaar komen toch weer bij elkaar worden gebracht, is dit juist een uiterst realistische schets van een gebroken man die vast zit in het verleden en daar krampachtig uit probeert te komen, op welke manier dan ook. Een uitstekend ingetogen Phoenix, Gray’s cinematografie en een einde dat zowel onverwacht als uiterst realistisch is, weet de film naar een hoger niveau te tillen.

09. The Brothers Bloom (Rian Johnson)
Johnson weet, net als in het geweldige Brick, een eigen wereld te creëren, die enerzijds duidelijk zijn elementen uit de jaren dertig haalt (de chique kleding), maar ook in het heden geworteld is (de Lamborgini). Die stijl ondersteunt het centrale thema, dat wij allemaal een verhaal leven, perfect. Dat klinkt nog steeds als een doodnormale oplichtersfilm, maar het is Johnson te doen om de menselijke kant, hoe Bloom verlangt naar een eigen, ongeschreven leven en hoe zijn broer zijn hele leven in het teken heeft gesteld van het tevreden houden van Bloom. Het is die extra dimensie en het feit dat Johnson The Brothers Bloom heerlijk luchtig weet te houden, dat deze ondergewaardeerde film in deze top 10 is opgenomen.

08. Katalin Varga (Peter Strickland)
Eigenlijk heeft de release van Katalin Varga pas in 2010 plaatsgevonden, maar omdat ik hem al zag op het Noordelijk Filmfestival heb ik hem toch opgenomen. Dit debuur van regisseur Peter Strickland is een poëtisch drama met sterke thriller-elementen, over een vrouw die wraak zoekt op haar verkrachter. De harde weergave van de natuur en de geweldige soundtrack weten de spanning goed vast te houden, maar het is de ambiguïteit waarmee Strickland zijn verhaal vertelt, de bijna sympathieke verkrachter, waarmee hij wil zeggen dat universele veroordeling niet bestaat, die Katalin Varga interessanter maakt dan de gemiddelde genrefilm.

07. Revolutionary Road (Sam Mendes)
Dit, op het briljante boek van Richard Yates gebaseerde drama, is een deprimerende adaptatie die de keerzijde van de ongekende welvaart in de Eisenhower-periode laat zien. Frank en April Wheeler zitten boordevol dromen en wensen, maar worden door de maatschappij, maar vooral door zichzelf gedwarsboomd in het verwezenlijken van die dromen. Om deze film somber te noemen is een understatement, maar het is die hopeloosheid, het onvermogen om uit een keurslijf los te kunnen breken die Revolutionary Road juist zo interessant, en nog altijd actueel maakt.

06. Wendy and Lucy (Kelly Reichardt)
Een vrouw die in een stadje strandt en haar hond kwijt raakt, het is een plot van niets. Reichardt weet van dit kleine gegeven desalniettemin een prachtig verhaal over eenzaamheid te maken. Williams speelt Wendy met ferve; ze geeft haar een broosheid die uitstekend in beeld wordt gebracht door de regisseuse. Reichardt houdt ons op afstand, zoals ook Wendy doet met iedereen die ze ontmoet; Lucy, haar hond, is haar enige vriend. Geen overgeromantiseerde vertelling, geen opsmuk; gewoon, het leven zoals het is voor iemand die op zoek is naar iets beters.

05. Das Weisse Band (Michael Haneke)
Hier is eigenlijk al meer dan genoeg over gezegd. Haneke weet opnieuw onder je huid te kruipen met sterke zwart-wit fotografie en een intrigerende studie naar tirannie en machtsmisbruik. Ik ga er dan ook niet te veel woorden aan vuil maken aangezien ik volledig de mening deel van mijn collega Kaj.

04. Tôkyô Sonata (Teruyuki Kurosawa)
Een man die zijn baan verliest en de familie die er langzaam aan onderdoor gaat; veel actueler krijg je het niet. Toch zit er meer in dit uitstekende familiedrama. Het is bijvoorbeeld een uitdieping naar de plaats van traditie in een moderne Japanse maatschappij, het is een verhaal van een verloren generatie (zoals het Japanse verloren decennium), die ondanks alle welvaart niet heeft kunnen waarmaken wat ze waar wilden maken, maar het is ook een verhaal over een hoopvolle nieuwe generatie die vecht voor waar zij in geloven (soms letterlijk, soms symbolischer). Het zijn die thema’s en de prachtige cinematografie die me raakten en waarom hij op de derde positie terecht komt.

03. Unspoken (Fien Troch)
Op het IFFR ging ik hier met nul verwachtingen naar toe. Ik kende Fien Troch niet, had geen idee van haar vorige films, maar het plot klonk mateloos interessant. Het bleek meer dan dat, het is een uiterst claustrofobisch drama over een echtpaar dat niet met elkaar kan praten over de verdwijning van hun dochter. Grace zoekt na vijf jaar nog altijd naar haar dochter en Lukas verliest zichzelf in zijn verdriet, totdat hij de meest simpele taken niet meer kan uitvoeren. In Unspoken is de verdwijning bijzaak, het draait om de ouders die, nadat niemand er zich echt meer om bekommert, proberen de draad weer op te pakken. Met een weergave met minimale dialogen en met close-ups weet Troch een van de meest indringende portretten te maken die ik in de afgelopen jaren heb gezien.

02. Rachel Getting Married (Jonathan Demme)
Opnieuw zijn mijn collega Kaj en ik het roerend met elkaar eens. Rachel Getting Married is een van de meest ontroerende films van het afgelopen jaar. Je voelt je een gast aan hun tafel door het camerawerk van Demme en wordt ondergedompeld in de emoties van de film door geweldige vertolkingen van de cast (vooral Rosemary DeWitt is prachtig).

01. Nothing Personal (Urszula Antoniak)
Mijn nummer 1 begint uiterst kil. Een jonge vrouw, alleen, in Ierland, waarbij we alleen weten dat ze eens getrouwd was. Ze schuwt alle contact met de buitenwereld en zet ‘s nachts haar tentje in de middle of nowhere op. Totdat ze een gelijkgestemde oudere man tegenkomt. Hij biedt haar werk. Zij accepteert op voorwaarde dat beide anoniem blijven. Nothing Personal wist me tot op het bot te raken. Het beeldschone Ierse landschap, de prachtige vertolkingen, de adembenemende Lotte Verbeek, een emotionele soundtrack en een eerlijk drama wisten mij meer dan bij elke andere film dit jaar volledig in de film onder te dompelen; het is een film die me nog lang bij zal blijven.