De kerstdis en oliebollen achter de kiezen, alsook de jaar- én decenniaoverzichten van velerlei aard, trachten we op Salonindien nog even in de lome, verzadigde stemming te blijven met nóg een week van terugkijken. Een terugblik op het filmjaar 2009, je ontkomt er niet aan. Waren het de brilletjes van Cameron waarvoor we graag met hoofdpijn huiswaarts keerden, of deinden we toch liever mee op de warme golven van Miyazaki’s laatste? Was Låt Den Rätte Komma In inderdaad de beste (horror)film van het jaar, of geven we dan liever de voorkeur aan de Franse dames op leeftijd Denis en Varda?

In de bespreking vorig jaar van het beste van 2008 noemde ik dat het jaar van de films die er in slaagden van filmkijken een fysieke vertoning te maken. Rauwe, intense films waarin op zowel visueel, auditief als moreel vlak flink op de kijker ingebeukt wordt, kleurden mijn lijstje. Wat me opviel bij het schikken van de titels van 2009 is dat hetzelfde misschien wel gezegd kan worden van afgelopen jaar. Vooruit, van elk jaar waarin Haneke, Von Trier en Tarantino grote titels uitbrengen zal dat wel gezegd kunnen worden, en mijn perceptie is ook geheel selectief, gezien het doorgaans dergelijke titels zijn die me overhalen het tochtje naar het filmhuis te maken.

De meest intense film van 2009 was zonder twijfel Antichrist. De verwijzing naar de rustieke Tarkovsky niettegenstaande, zou Von Trier’s film eerder omschreven kunnen worden als een horrorvariant op Bergmans psychodrama’s, diens shockerende uitwassen geüpdate naar de huidige tijdsgeest. Von Trier ontlokt met zijn films standaard een reactie van de kijker op de inhoud. Deze is gewoonlijk dermate provocerend dat voor een waardering van de film als geheel dit aspect niet genegeerd kan worden. Helaas is Antichrist hier minder geslaagd in. Bedenkelijk in wat de uiteindelijke moraal lijkt te zijn, terwijl ook de hoofdpersonages teveel volgens stereotypen (de man als afstandelijke rationalist versus de vrouw als emotioneel geladen wezen) gevormd zijn.

Een zelfde probleem is ook wat af doet aan de overtuigende stilistische klasse van Haneke’s Das Weisse Band. Volgens de verteller een verhaal waarin we de kiem voor toekomstige ontwikkelingen gaan zien. Als daarmee gedoeld wordt op WO II, en waarom niet?, een vrij potsierlijk statement de schuld te zoeken bij benauwende (familiare) verhoudingen in kleine gemeenschappen. Ook op verhalend vlak niet zuiver, gezien het grote aantal scènes die de subjectieve lezing zoals die in de proloog aangekondigd wordt, doorbreekt.

En zo was er vrijwel steeds wat af te dingen op de zeggingskracht van films in 2009, terwijl het stilistisch vaak wel in orde was. We hadden Inglourious Basterds, een warm maar naïef pleidooi voor de macht van film en verbeelding, terwijl de aandacht op verbaal geweld niet leidt tot nopende conclusies. Meerdere scheven schaatsen werden er gereden door Boyle, in zijn met Oscars overladen Slumdog Millionaire. In zijn blik op de sociaal-maatschappelijke kant van India, is Boyle in het beste geval gemakzuchtig, in alle andere gevallen verwerpelijk (zoals ook Fedor indertijd betoogde in zijn polemiek). Ook een potentieel interessant thema als de definitie van geluk wordt alras gelaten voor wat het is om de kijker murw te beuken met steeds heftiger sensationele en dramatische ontwikkelingen. En ik zou het haast alweer vergeten, maar 2009 was ook het jaar van het epische The Curious Case of Benjamin Button. Idem dito, een gegeven dat welhaast verplicht tot diepgang, maar Fincher slaagt erin geen enkele aanstalten te maken tot boeiende reflectie op ouderdom of jeugd. Een ongewoon leven, opgediend als doordeweeks Hollywood-liflafje.

En zo bleken de beste films eigenlijk degenen die bescheidener in formaat en pretentie waren, maar dat wel gewoon waar maakten. Een drama rond een uitgerangeerde worstelaar die zijn draai in een nieuw leven niet kan vinden, zijn schepen telkens achter zich verbrandend en daar nu de consequenties van voelend. Of de junglehorror Vinyan, door Theo treffend omschreven als ‘Apocalypse Now met moeders’. Vooral auditief imponerend; een effectieve, goedgemaakte horror annex thriller. En er was weer een Herzog, al kwam Encounters at the End of the World na festivalvertoning in 2007 nu pas in de Nederlandse filmhuizen te draaien. Niet opzienbarend, bij Herzog weet je wat je krijgt, maar het maximale halend uit zijn wederom excentrieke objecten. Van een andere orde was Il Divo, die in een normaal met pretentie omgeven genre als de politiek geëngageerde film annex biopic juist bevrijdend pretentieloos is. Een kleurrijke gangsterfilm, waar je een dor stuk historische analyse verwacht.

De beste film van 2009 kan dus eigenlijk alleen maar die zijn waarin stijl én pretentie waargemaakt worden en dat is Synecdoche, New York. En pretentieus was het! De ontelbare kanten van een mens en zijn bestaan willen vangen in een kunstwerk, of dat nu film, beeldende kunst of toneel is: een onmogelijkheid volgens Kaufman. Op klap maakt dat de Benjamin Buttons van deze wereld volstrekt ongeloofwaardig. De bescheiden constatering dat kunstenaars dus per definitie te kort schieten valt te prijzen, waarbij de paradox natuurlijk is dat Synecdoche, New York in eerste instantie oogt als het product van een tenenkrommend pretentieus artiest. In een filmjaar dat vermoedelijk als weinig opzienbarend de geschiedenis ingaat, het hoogtepunt.

1. Synecdoche, New York – Charlie Kaufman
2. Il Divo – Paolo Sorrentino
3. The Wrestler – Darren Aronofsky
4. Encounters at the End of the World – Werner Herzog
5. Das Weisse Band – Michael Haneke