We weten inmiddels al wel dat op Salon Indien Showgirls gewaardeerd wordt. Vaak gezien als de slechtste film van Paul Verhoeven, maar niettemin hier gelauwerd als (semi-)meesterwerk. Na Showgirls is de meest gewraakte film van Verhoeven waarschijnlijk Hollow Man. Een miskleun die afgerekend wordt als ongeloofwaardig, Verhoeven onwaardig, bombastisch en commercieel. Bij een herkijk bleek voor ondergetekende echter het tegendeel waar. Hollow Man is een film met zijn zwaktes, maar niettemin is het een logische voortzetting in Verhoeven’s oeuvre, met enkele opvallende kwaliteiten. Ik zal in deze recensie de film vooral bekijken aan de hand van zijn thematiek, die als vanouds Verhoeveriaans is en het matige plotje naar een hoger plan tilt.

Een belangrijke spil in Verhoeven’s oeuvre is het lichaam, al dan niet tentoongesteld door seks, geweld of een combinatie daarvan. De beperkingen van de wandelende vleeszak die we zijn, komt verrassend sterk naar voren in Hollow Man. Verhoeven bekijkt het lichaam op een interessante manier: wat gebeurt er als deze “verdwijnt”?

Hollow Man is een hervertelling van H.G Wells’ The Invisible Man waarin een wetenschapper onzichtbaar wordt en vervolgens misbruik maakt van de nieuw verworven macht. In Hollow Man is dit Sebastian, een megalomane wetenschapper die na de ingreep al snel zijn collega’s de stuipen op het lijf jaagt. Het aloude thema van The Invisible Man sluit perfect aan op een andere obsessie van Verhoeven: voyeurisme en zicht.

Zicht staat in Verhoeven’s films vaak voor controle: het bekijken van een ander is (seksuele) macht. Nomi Malone, Nick Curran, Catherine Tramell, Douglas Quaid; allen kregen te maken met voyeurisme (al dan niet in de rol van voyeurist) of werden bedrogen door wat ze zagen. In Hollow Man is het Sebastian die opeens de voyeuristische overhand krijgt door zijn onzichtbaarheid. Hij bekijkt, niemand ziet hem. Zicht is controle en omdat hij niet gezien kan worden heeft men geen controle over hem. Zijn macht groeit en neemt al snel gewelddadige en seksuele vormen aan. Begint hij zoals James Stewart in Rear Window, hij eindigt als verkrachter en moordenaar.

Maar dan is er ook een mooie ondermijning van Sebastian’s macht: onzichtbaar is niet ontastbaar. Verhoeven gebruikt allerlei mogelijkheden om aan te tonen dat ondanks de onzichtbaarheid het lichaam er nog steeds is. Het lichaam, de tast, de zintuigen, alles wordt juist extra duidelijk doordat de zichtbaarheid afneemt. We zijn ons te allen tijde bewust van de aanwezigheid van Sebastian omdat Paul Verhoeven allerlei mogelijkheden gebruikt om onzichtbaarheid zichtbaar te maken. En daardoor zien we het zintuig tast (al dan niet gewelddadig of seksueel) extra goed.

De obsessie met tast en het lichaam begint al tijdens de start van het onzichtbaarheidsproces. We zien de huid verdwijnen, daarna de spieren, daarna de ingewanden, de zenuwen, het skelet; Sebastian verandert figuurlijk in een anatomie-pop, zoals deze vroeger in het klaslokaal voorkwam. Maar tijdens de onzichtbaarheid is het lichaam ook nog steeds opvallend aanwezig. Een kontafdruk op de plaats waar Sebastian zit, een silhouet op de warmtecamera, een natte voetstap, een latexmasker wat zich om de leegte heenvouwt. Maar daarna ook extremer: een subtiele handafruk op een borst wanneer Sebastian deze vastgrijpt, water wat opzij geduwd wordt door Sebastian’s aanwezigheid, verkoling van Sebastian’s onzichtbare huid wanneer hij in de fik staat, bloed dat om zijn gelaatstrekken heen spat. Sebastian blijkt letterlijk de Hollow Man uit de titel, een mensvormig vacuüm in de ruimte. En Verhoeven zou Verhoeven niet zijn als hij deze holle man niet zou gebruiken om extra veel bloot zijn film binnen te krijgen. Door het water, door het bloed, door de warmtecamera, door het vuur heen zijn we onbewust getuige van heel veel semi-onzichtbare piemels.

Maar het lichaam zou niets zijn zonder de geest. Verhoeven’s spel met lichamelijkheid heeft ook implicaties voor de geest. De vraag is of Sebastian van te voren al gek en gestoord was en dat zijn goddelijke macht corrumpeert of dat het verdwijnen van Sebastian’s lichaam ook gevolgen heeft voor zijn geest. Zijn lichaam en geest één en is lichamelijke holte ook geestelijke holte (de titel is dubbel uitlegbaar), of is Sebastian’s verdwenen lichaam slechts een push richting de morele afgrond en was zijn gescheiden geest al corrupt? Voor allebei is in de film wat te zeggen: Sebastian wordt geïntroduceerd als voyeur voor zijn onzichtbaarheid, maar de onzichtbaarheid zorgt ook voor agressie bij een gorilla. En zo opent de film discussies over lichaam en geest, seks en geweld, macht en voyeurisme en (het door mij niet aangestipte) mens en dier.

Hoewel het uiterlijk van Hollow Man er een is van een b-film of een schlocky thriller, schuilt er dus zeker meer onder de oppervlakte. Verbazingwekkend dat de film toch zo gekraakt is, en soms door dezelfde mensen die Showgirls en Starship Troopers loven. Het zijn immers vergelijkbare films waarin een schlocky, oppervlakkig uiterlijk bewust in stand wordt gehouden om een innerlijke, diepere boodschap satirisch te verpakken. Hollow Man maakt de boodschap misschien iets te onzichtbaar onder zijn schreeuwerige, campy uiterlijk.