Jaren geleden zag ik op cultuurzender Arte de Indiase film Jalsaghar (The Music Room) en ondanks dat het totaal niet te volgen was voor mij met zijn Duitse ondertiteling raakte ik geïmponeerd door de prachtige shots en de muziek. Het nare vervolg van dit verhaal bleek dat de film, nog steeds, niet op DVD verkrijgbaar is. Een onlangs vertoonde gerenoveerde print tijdens het Los Angeles Film Festival doet hopen op een fraaie uitgave, maar tot dat moment moeten we het met de VHS versie doen. De hieronder volgende beschouwing kent noodzakelijke spoilers al doen deze aan de kijkervaring weinig tot niets af.

We schrijven India in de jaren ’20. Biswambhar Roy is een aan lager wal geraakte zamindar (een soort van adellijke landeigenaar) die de moderniteit en ontwikkelingen uit de 20e eeuw maar moeilijk kan aanvaarden en nog teert op de vergane glorie van zijn heilige land. Tijdens de opening van de film zien we Roy verveeld op zijn dakterras zitten wanneer een van zijn dienaren hem erop duidt dat er een muziekfeest zal plaatsvinden bij de buren, die onder leiding van zakenman Mahim de zo gewraakte moderniteit belichaamt. Roy weigert de uitnodiging en hierna volgt er een ruime flashback van een uur die het verleden van Roy en zijn toen nog florissante paleis toont, een mooie tijd die langzaamaan omslaat tot het noodlot.

Jalsaghar is de derde speelfilm van de vermaarde Indiase filmmaker Satyajit Ray die bij het grote publiek het meest bekend zal staan vanwege zijn beroemde Apu-trilogie. En daar waar de Apu reeks een verhaal is over een kansarme boerenfamilie gaat Jalsaghar juist over rijkdom en de roekeloosheid die dit met zich meebrengt. Waar de vader van Apu zich kapot werkt voor een paar stuivers smijt Roy met geld om maar de meest uitzinnige muziekfeesten te organiseren. Roy mag dan wel de protagonist van het verhaal zijn, erg veel sympathie krijgt de kijker niet met hem. Zijn jaloerse en ijdele houding tegenover zijn buurman, in tegenstelling tot de adellijke Roy een zelfverklaarde “self made man”, en zijn eigen vrouw die hij amper respecteert weegt vrij zwaar tegenover de onbegrensde liefde voor zijn zoon en de muziek.

Deze spagaat kan alleen maar naar aflopen wat gebeurt als hij halsoverkop een feest organiseert en zijn familie beveelt terug te keren van een reis naar de grote stad, uitmondend in de dood van vrouw en zoon tijdens een oplaaiende storm. Na deze tragedie keert de film terug naar het heden en besluit Roy nog eenmaal zijn buurman af te bluffen met een laatste feest in de vervloekte muziekkamer, een kamer die hem herinnert aan zijn overleden zoon. Tijdens deze climax weet regisseur Ray niet alleen het demasqué van Roy duidelijk te maken, maar van de volledige oude adellijke droom. Roy heeft, dronken als hij is, een levendige koortsdroom waarbij geesten de muziekkamer overnemen en alle lichten dempen waarna Roy voor het eerst in de film buiten de veilige wereld van zijn paleis treedt en vervolgens een noodlottig ongeluk met zijn paard ondergaat. Het is de meest brute ervaring die de onwetende adelheer zich maar met de ware buitenwereld kon voorstellen.

Tot zover lijkt Jalsaghar een vrij toegankelijk te verteren drama. Zelfs het relatief trage tempo zal voor velen geen probleem zijn. Het ware omslagpunt dat de film voor de occident wellicht een brug te ver maakt, is het gebruik van muziek. Veelal abusievelijk toegekend aan grootmeester Ravi Shankar, is de filmmuziek van Jalsaghar een kunstwerk op zich op naam van Ustad Vilayat Khan. De film is doordrenkt met zijn muzikale thema’s en tot driemaal toe vindt er een muziekfeest plaats. De eerste twee zijn nog relatief kort van aard, maar het dramatische slotfeest is emotioneel even intens als confronterend. De Westerse wereld is maar weinig bekend met Indiase muziek wat een van de redenen zal zijn waarom de Bollywood musical hier nooit is aangeslagen ondanks meerdere pogingen van onder meer Pathé. De combinatie van de hoge tonen van de zangers en zangeressen gekoppeld aan de voor “ons” apart klinkende geluidscombinatie van de sitar en de tabla vergt enige aanpassing bij de toehoorder.

Het hoogtepunt van Jalsaghar is echter juist zo’n moment van Indiase muziek, klassiek in dit geval, en dans. De raga die wordt toegediend tijdens het slotfeest mag dan wel zo gemonteerd zijn dat we maar een klein deel ervan horen en zien (ragas duren immers gemiddeld zo rond de 20 a 30 minuten), het blijft een intensieve kijk- en luisterervaring. De opbouwende en immer versnellende opzet van de raga vergt veel geduld en uithoudingsvermogen van de kijker en de bijbehorende dans is zo expressief en onuitputtelijk uitgevoerd door danseres Roshan Kumari dat het bijna teveel wordt, zelfs de deelnemers aan het feest zijn verbaasd en danig onder de indruk van de danseres.

Het is waarschijnlijk de centrale en intensieve rol die de muziek in Jalsaghar speelt, dat de film nooit echt veel aandacht heeft gekregen en dus ook nooit een kijkbare DVD-uitgave tot op heden heeft gehad. Dat is eeuwig zonde omdat niet alleen de filmliefhebber een prachtig drama over machtsverval wordt onthouden, maar ook een fijne tegenhanger van de vaak simplistische Bollywood musicals (je kan het vergelijken met standaard Hollywood films) geen kans krijgt bij het film-minnende publiek.