Camerawerk en televisiekomedie: in mijn selectieve beleving gelijk aan statische overzichtshots van saaie studiodecors. Functioneel, en geslaagd als het gelukt is niet op te vallen. Met de ‘filmblik’ op valt er weinig lol te beleven aan de technische uitvoering. Afgelopen tijd keek ik weer eens een aantal afleveringen van een van de series die aantoont dat het ook anders kan: het naar Brits voorbeeld gemodelleerde The Office US. Het camerawerk, vastgelegd door een door de personages waarneembare cameraploeg, is niet alleen afwijkend, maar essentieel voor het slagen van de formule. Steeds meer ging ik me realiseren dat de aantrekkingskracht van de serie voor mij vooral hieruit bestond. En: verrassenderwijs drong zich een vergelijking met de door mij gewaardeerde documentaire stroming Direct Cinema op. Fly on the wall camerawerk: aanwezig, maar ook weer niet. Dit type aanpak zorgt in documentaires uit de Direct Cinema doorlopend voor een spanningsveld, zoals ik hier eerder schreef. Op een andere manier (want fictie) doet zich dit ook in The Office voor, wat de serie behalve als geslaagde komedie ook in cameratechnisch oogpunt boeiend maakt.

Waar het bij Direct Cinema altijd de vraag is in hoeverre de aanwezigheid van een cameraploeg het gefilmde niet beïnvloedt, is die vraag in het geval van The Office snel beantwoord: het beïnvloedt ze doorlopend. In ieder geval in de zin dat de personages zich, nog afgezien van de ‘interviews’ die ze voeren, doorlopend bewust zijn van de aanwezigheid van de camera. Daarvoor hoef je slechts te letten op de vele blikken die de personages in de camera werpen. In zijn algemeenheid leggen ze daarmee een enorm bewustzijn van zichzelf mee aan de dag. Het sterkst geldt dat misschien nog voor Jim, de lichtzinnige nietsnut die dit ook weet van zichzelf. Terugkerend tafereel in de serie is als na een aantal absurde wendingen het beschavingsniveau tot het nulpunt is gedaald en we een strak in de camera turende Jim zien. Het is alsof hij de kijker daarmee duidelijk wil maken dat hij er niet bij hoort, maar is daarmee tegelijk een erkenning van zijn zwakte de club niet te verlaten.

Voor anderen, zoals Michael en Dwight, is de camera een spiegel die vooral de eigen ijdelheid bevredigt. Hun blikken in de camera zijn eerder triomfantelijk. In het geval van Michael, de inhoudsloze en zelfvoldane manager, registreert de camera feilloos inconsequenties van zijn optreden, waarvan hij zich blijkens zijn blikken in de camera bewust is. In een extreem geval doet hij uit de doeken hoe hij zo juist een collega heeft aangereden, om vervolgens de afdeling van het ongeluk op de hoogte te stellen. Op de vraag wie haar heeft aangereden is zijn typerende betrapte blik in de camera het antwoord.

Hoewel het allemaal maar geacteerd is, weet The Office op een of andere manier toch eenzelfde soort fascinatie op te roepen als Direct Cinema docu’s dat doen. Bij die laatsten is de kijker door de gepretendeerde ‘afwezigheid’ van camera’s de ultieme voyeur, en iets voyeuristisch heeft The Office ook wel. Het zit hem in de voorkennis die de kijker heeft, zoals in bovengenoemd voorbeeld. Maar het meest uitgesproken voyeuristisch wordt het in de intieme momenten, waarbij standaard een muur van vitrage, voortrazend verkeer of andere blokkades opgetrokken wordt. De visuele hindernissen zijn opzichtig gekunsteld en auditief wordt er geen gevolg aan gegeven, zodat de zogenaamde afstand het idee van voyeurisme alleen maar vergroot. En dan zijn er nog de vaak iets te lang aangehouden shots van personages, waarin ze net wel of net niet uit hun pose gaan vallen. Ik ken geen fictieve serie waarin het mooier naar ongemakkelijk kijkende mensen kijken is.

In dit laatste ontpopt de cameravoering, in combinatie met de montage, zich tot participerende kracht in de grappendichtheid. Zodoende is deze meer dan enkel observerend, maar komt de humor van een scène of moment soms louter tot stand door de keuze die in de cameravoering wordt gemaakt. Het haalt details naar voren, blijft net iets langer wachten tot er iets ongewoons voorvalt of verbindt met een camerabeweging uit een groter geheel twee aspecten die samen optellen tot een grappige combinatie. Als Michael een zijdelingse opmerking over slavernij maakt en de camera een snelle zwenk naar de knuffelneger van de afdeling maakt is een glimlach moeilijk te onderdrukken.

Met een cameravoering die boven de strikte handeling staat, en dimensies zoals ik die noemde toevoegt, ligt The Office dichter bij een filmische benadering van cameravoering, dan de puur registrerende functie die de traditionele komedie kenschetst. En hoewel het allemaal maar gespeeld is, blijft het boeiend na te gaan in welke zin camera-aandacht mensen en hun gedrag beïnvloedt.