Shutter Island (2010)
Psychologische neo-noir van Scorsese met glansrol DiCaprio

18 maart 2010 · · Kritiek

Een week later dan beloofd, maar hier dan alsnog mijn recensie van Shutter Island. Om maar meteen aan te sluiten op mijn reeks artikelen waarin ik het oeuvre van Martin Scorsese besprak in vier categorieën: deze nieuwste film plaats ik in de groep ‘betere’ films. Ergens in het midden waarschijnlijk. Shutter Island is een prachtig gemaakte, sfeervolle psychologische neo-noir van de bovenste plank. Scorsese maakt daarbij sterk gebruik van verschillende horrorelementen en DiCaprio is zelden zo goed geweest als in deze hoofdrol. Mocht je de film nog niet gezien hebben, doe dat dan eerst voordat je op “Lees de rest van:” klikt. Het is een fantastische film die je beter zonder enige voorkennis kan ervaren. De eerste keer althans, wat mij betreft was de film de tweede keer nog beter dan de eerste. En om de film goed te kunnen bespreken moet ik ingaan op enkele zaken die je waarschijnlijk van te voren niet had willen weten.

Vanwege de horrorelementen in de film denken sommigen dat dit Scorsese’s poging tot een horrorfilm is. Niets is minder waar. Shutter Island is soms heel spannend en bevat een aantal huiveringwekkende beelden, maar is bovenal een psychologische neo-noir waarin de dissonante moderne klassieke muziek, de donkere wolken en stormen en de duistere setting op expressionistische wijze worden gebruikt als spiegel voor het innerlijk van de hoofdpersoon Edward ‘Teddy’ Daniels. Teddy’s vertroebelde geest wordt perfect weergegeven in het stormachtige weer, de mist en de prachtige belichting. De duidelijk neppe achtergrond in de openingsscène en het no-nonsense ‘alles in dienst van de voortgang van de plot’ script doen denken aan films uit het Hollywood van de jaren ’40 en ’50. Dit in combinatie met de expressionistische vormgeving leidt mij tot de conclusie dat Scorsese hier niet zomaar een moderne thriller of zelfs een ode aan Hitchcock (een conclusie die ook vaak getrokken wordt, en gezien o.a. de verwijzing naar Psycho niet de vreemdste is) heeft gemaakt. Het is een rasechte neo-noir die zich niet toevallig begin jaren ’50 afspeelt, waarin een politieman niemand kan vertrouwen en in een wereld is beland die niet meer de zijne is.

Lange tijd heb ik een hekel aan Leonardo DiCaprio gehad, dankzij Titanic en hoe alle meisjes het alleen nog maar over ‘Leo’ hadden toen mijn puberteit zich net aan begon te dienen. Het heeft een heleboel jaren geduurd, maar vooral dankzij zijn rollen in de films van Scorsese ben ik DiCaprio steeds meer gaan waarderen. Momenteel is hij naar mijn idee een van de betere acteurs van zijn generatie, die bovendien steeds beter wordt. Ik ben zijn kenmerkende gefronsde wenkbrauw met vreugde gaan anticiperen.
Zijn werk in Shutter Island is misschien wel zijn beste werk tot nu toe. De wenkbrauwen zijn wederom bijna permanent gefronst, maar meer dan ooit geeft dat streepje op zijn voorhoofd – dat door dat fronsen ontstaat – een gekwelde, getormenteerde ziel weer. De Niro was in acht films van Scorsese altijd een meester in het met minimale lichaamstaal suggereren van een innerlijke strijd, en DiCaprio begint dat in deze film en The Departed ook steeds beter te beheersen. Met een mindere acteur in de hoofdrol had Shutter Island lang niet zo goed gewerkt als nu.

Naast DiCaprio is een van de indrukwekkendste aspecten van de film de sfeer die Scorsese creëert. Dit doet hij niet op subtiele wijze. De terugkerende klassieke muziek die als thema wordt gebruikt dreunt de eerste keer de bioscoopzaal door als een soort misthoorn, en verliest later niets van zijn bombastische kracht. Daarnaast bestaat de muziek voornamelijk uit moderne klassieke muziek die soms heel dissonant en gepast akelig is. Als het even niet stormt en pijpenstelen regent, wordt de lucht in het daglicht naarmate de film vordert steeds donkerder en grauwer, wederom een reflectie van de innerlijke ontwikkelingen van Teddy Daniels. De belichting is daarbij niet alleen wonderschoon maar doet ook denken aan de oude Hollywoodfilms waar Scorsese zo van houdt en waar deze film met zijn neo-noir gehalte en verhaalopbouw sowieso naar gemodelleerd is. Vooral ook de droomsequenties en hallucinaties van Daniels zien er ontzettend mooi uit.

De twist, waar ik min of meer hierboven naar verwezen heb, zag ik de eerste keer absoluut niet aankomen. De onthulling dat alles wat we tot dan toe gezien hebben in principe een leugen is, is geen goedkope verrassing maar eentje die de paranoïde sfeer en het gedrag van vele bijfiguren en zelfs hele scènes ondersteunt en verklaart. Met de kennis dat wat we zien allemaal in scène is gezet als psychologisch experiment voor Daniels en dat een aantal zaken wel hallucinaties moeten zijn vond ik de film een tweede keer dan ook nog sterker dan de eerste keer. Pas dan valt op hoe nauwkeurig en gedetailleerd de film in elkaar zit en valt alles op zijn plaats. Het enige waar ik echt nog niet achter ben gekomen is de betekenis van de laatste zin van de film, eentje die niet in het boek staat waar de film op gebaseerd is.

Daniels zegt vlak voordat hij afgevoerd wordt naar zijn lobotomie: “Which would be worse, to live as a monster or to die as a good man?” Geeft hij daarmee aan wel degelijk ‘genezen’ te zijn en zich, bewust van zijn lot, berust in die lobotomie omdat hij niet verder wil gaan met de kennis van zijn daad en die van zijn vrouw? Omdat sterven als Teddy Daniels, smetteloze wetsman, beter is als leven in een gesticht als Andrew Laeddis? Of hoort deze uitspraak bij de persoonlijkheid Daniels, en hoe dan? En wat is zijn antwoord op de vraag die hij stelt? Op The Hot Blog plaatsen ze dit zinnetje in de context van andere laatste woorden in films van Scorsese. Ze verbinden op die manier Daniels met andere protagonisten van Scorsese en suggereren dat hun laatste woorden een terugkerend thema van de regisseur is. Hoewel dit een interessante uitleg is, weet ik niet of deze echt opgaat voor Shutter Island en blijf ik toepasselijk onzeker over de betekenis van de slotzin. Nóg een reden om de film vaker te zien.

★★★★½


Onderwerpen:


9 Reacties

  1. Erwan

    Goede recensie, Kaj. Ben het eens met al je punten en wat je zegt: Di Caprio is werkelijk fantastisch! Wellicht heeft hij zijn roeping hier gevonden want als kwetsbare persoon is hij blijkbaar op zijn best.

    Over je twijfel rondom de laatste zin: ik ga voor je eerste punt, dat was in de twee keer dat ik de film ook heb gezien de meest logische verklaring. Dat dit niet in het boek zit is opvallend maar daardoor dus absoluut de mening van Scorsese.

  2. Ricardo Berentsen

    Ik ga mee met Erwan over je vraag. Vooral het knikje van DiCaprio naar Kingsley was voor mij veelbetekenend daarin.

  3. Erik Hagen

    Wat Erwan en Ricardo zeggen inderdaad. Dat was in ieder geval ook hoe ik het direct opvatte.

    De twist zag ik zelf bij mijn (eerste en enige) kijkbeurt wel al gedeeltelijk aankomen, vooral toen ‘Chuck’ zo onhandig zijn pistool afdeed en daarmee wel heel duidelijk liet zien geen detective te zijn. Vanaf dat moment vermoedde ik al dat het personage van DiCaprio zelf op het eiland thuishoorde. Maar zelfs met die wetenschap is “Shutter Island” inderdaad een ontzettend sterke film.

    Goede recensie!

  4. Sandro

    Goed om te horen dat er ook iemand is die de twist niet aan zag komen. Ik dacht dat ik de enige was, en begon al aan me zelf te twijfelen. Mijn kijkbeurt was helaas niet optimaal, maar dat lag aan mijn stemming, concentratie vermogen en het publiek in de bioscoop dat een stoorfactor was. Ik kijk al uit naar de herkijk!

  5. Klaas

    Ik stoa oe half! Zag de turning-point ook niet aankomen.

  6. Marije

    Een heel goeie recensie! Ik snapte na het kijken helemaal niks meer van de film, ik wist aan het eind niet eens meer wat nou wel en niet waar was. Maar nu heb ik m beter door, en ik ga m zeker nog een keer kijken.

  7. Gijs

    De twist zag ik zelf bij mijn (eerste en enige) kijkbeurt wel al gedeeltelijk aankomen, vooral toen ‘Chuck’ zo onhandig zijn pistool afdeed en daarmee wel heel duidelijk liet zien geen detective te zijn.

    Dat was hij ook niet, hij zei aan het begin dat hij van het kantoor kwam, en daarom eigenlijk nooit een pistool had aangeraakt.
    Ook dat probleem was dus eigenlijk gedekt.

  8. Marc

    Jammer, ik had een spannende thriller verwacht maar het bleek weer een kwijldrama te zijn.
    Echt flauw dit slot.
    Gadver.

    Ik houd niet van drama, dat is meer een dames- en bejaarden-genre.
    Het soort films dat altijd de meeste ossekars krijgt omdat die oscar-commissie uit bejaarden bestaat.
    Terwijl 90% van het bioscooppubliek uit jeugd bestaat.

    Wel visueel en qua muziek en acteren etc. een mooi gemaakte film.

    Alleen het verhaal vond ik een teleurstelling.
    Bah, wat afgang.

    Ik ga er zeker niet een 2e x naar kijken, of het moet gaan om de bossen en de mooie rotskust en de goede muziek, van o.a. Ligeti (Lontano).

    Die werd ook in ‘the shining’ gebruikt, maar dat bleek tenminste nog om echte spoken te gaan…

    Dan is het verhaal ‘die Physiker’ van Dürrenmatt wel leuker.

    Daar blijkt aan het eind dat alle psychiatrische patiënten juist normaal zijn en de doktoren en verpleegsters allemaal gek…

  9. karin

    echt een leuke film!! en goeie recentie ook echt helemaal waar en de eerste keer dat ik kijkde snapte ik er aan het einde ook niet heel veel van en dacht ik ook wat is waar en wat nou niet maar als je er even over nadenkt of hem een tweede keer kijkt snap je het al veel beter echt het kijken waart en ik ga hem ook nog veel vaker kijken en leonardo dicaprio is ook een hele goeie acteur hier hij is echt gemaakt voor deze film ik zou niet weten of het ook zoon leuke film zou zijn als hij er niet in speelde


Reageer op dit artikel