Een beetje vent had wel zonder gekund, en dat is dus ook het meest gehoorde kritiekpunt op de ultieme kaskraker uit het pre-Lord of the Rings tijdperk: de tijdrovende en weeïge romance tussen Leonardo di Caprio en Kate Winslet in Titanic. De eerste anderhalf uur had voor velen de prullenbak in gekund, en is het te danken aan het spektakel dat Cameron rond het zinken van het schip over de kijker uitstort dat de film gered wordt (no pun intended). Versleten tot niet meer dan een vage, maar plezierige, jeugdherinnering was het weer eens tijd de film op te zetten. Het aangename toeval deed zich voor dat BBC A Night to Remember uitzond, de Britse productie uit 1958 die indertijd flopte, maar nu geldt als de een van de meest tijdloze van de talloze films over deze ramp. Het is Titanic minus romantische subplots, op het eerste gezicht de ideale verfilming. Maar werkt het ook zo?

Goedbeschouwd trekken beide films ongeveer anderhalf uur uit voor de ondergang van het schip; het verschil is dat het ding in A Night to Remember al na een half uurtje in de kreukels ligt en in Titanic een uur langer respijt krijgt. De verschillen in aanpak zijn echter verstrekkender dan alleen de aanloop naar de ramp. Het belangrijkste onderscheid zit hem in personages: de hoofdpersoon in A Night to Remember, voor zover je daarvan kunt spreken in deze film met meer dan 200 sprekende rollen, is een van de bemanningsleden, de belangrijkste personages in Titanic zijn passagiers. Consequentie is dat de focus in A Night to Remember veel meer op de ramp zelf ligt, terwijl dit voor Titanic niet veel meer dan een spectaculair decor voor een tragische liefdesgeschiedenis is.

Dit verschil in focus maakt dat de betekenis van de film, of beter gezegd, de ramp, ook verschilt. A Night to Remember is zeer precies in zijn documentatie over hoe de ramp ontstaat, het verloop van de reddingswerkzaamheden en waarom uiteindelijk toch 1500 van de 2200 reizigers sneuvelen. De tragiek schuilt in de opeenstapeling van noodlottigheden: telegramberichten waarin gewaarschuwd wordt voor ijsbergen die tussen de nonsensberichten van passagiers blijven liggen, het slechte zicht op het ijs door de rustige zee, 5 compartimenten die getroffen werden waar 4 nog niet fataal had hoeven zijn, het schip aan de horizon dat noch op morse noch op signaalpijlen reageert… De kijker kijkt door de ogen van de bemanning naar de ramp. In Titanic weten we niet dat er reddingsboten voor maar 1200 mensen zijn, in A Night to Remember hangt deze wetenschap voortdurend als een zwaard van Damokles boven de gebeurtenissen. In Titanic wordt niet gesproken over het schip dat zichtbaar in de verte stil ligt, in A Night to Remember drijft de stilte tot wanhoop. Alles zit tegen wat tegen kan zitten, en zo wordt een dikke streep gehaald door het maakbaarheidideaal waarvan Titanic als ‘onzinkbaar schip’ een voorlopig hoogtepunt was. Het is niet zo zeer de ramp zelf, als wel de geachte onmogelijkheid hiervan die het drama maakt.

Titanic is geconstrueerd rond een sentimentele raamvertelling waarin een overlevende 80 jaar naar dato naar de plaats van de ramp terugkeert. Zo’n proloog aan de geschiedenis past bij de insteek dat de vrouw in kwestie niet alleen fysiek gered is door de heldhaftige 3e klas passagier, maar door hem ook bevrijd is uit de ketenen van de bourgeoisie. Veel meer dan A Night to Remember accentueert het de klassenindeling op het schip, waarbij de gegoede klasse er in typering aardig van langs krijgt. Ze eigenen zich weliswaar het recht toe al eersten gered te worden, maar uiteindelijk is de ramp met de Titanic ook wel als een symbool gezien van de sluipende ondergang van de adel.

Waar het analytische A Night to Remember de kijker met helicopterview boven de gebeurtenissen laat hangen, wordt deze in Titanic midden in de chaos gegooid. Gebrek aan veel informatie plaatst het de kijker in de schoenen van de passagiers, wat mede het succes van de rampscènes verklaart. A Night to Remember is hierin bijna onderkoeld. Soms werkt dat uitstekend, bijvoorbeeld in een scène waarin een archetype gentleman in serene rust zijn vrouw en kinderen in een reddingsboot manoeuvreert, wetende dat het de laatste keer geweest zal zijn dat ze elkaar zien. Ook de scène waarin het strijkkwartet op het dek blijft spelen komt minder effectbelust en daardoor indrukwekkender over dan de vergelijkbare scène in Titanic. Er zit aan die onderkoeldheid ook nadeel. Het is interessant te zien dat de elite in deze film zich nog als een elite gedraagt, een totaal verschil met Titanic, maar de relatieve ordentelijkheid waarmee alles verloopt maakt ook dat het primitieve vechten-voor-je-leven-gevoel dat in Titanic volop aanwezig is hier nooit echt aangewakkerd wordt.

En dat laatste onderstreept dat het drama meer schuilt in de grote wendingen en de betekenis van de ramp, waar in Titanic naar het drama van de individuen gezicht wordt. Onontbeerlijk zijn herkenbare personages, de nogal moderne Jack en Rose. Er kan niet zondermeer gesteld worden dat Titanic zonder die personages, hoe schematisch opgebouwd ze ook moge zijn, ook of zelfs beter, had gewerkt. Dat A Night to Remember wel werkt zonder duidelijke hoofdpersonages heeft meer te maken met de documentaire aanpak, waar in Titanic gekozen is het persoonlijke drama van dergelijke rampen naar voren te halen. Opvallende terzijde: Titanic bevat talloze scènes en quotes die rechtstreeks gekopieerd zijn uit A Night to Remember, overigens zonder dat het een claim op hetzelfde bronmateriaal doet.