Un condamné à Mort s'est Échappé
Ou le Vent Souffle où Il Veut (1956)

4 augustus 2010 · · Kritiek

Weinig films worden in de titel al zo nauwgezet samengevat als Robert Bressons gevangenisdrama Un Condamné à Mort s’est Échappé – Ou le Vent Souffle où Il Veut. Hij trekt er heel wat woorden voor uit, maar eigenlijk is het een hem typerend plagerijtje. In de titel verklapt hij de afloop van het verhaal, in de ondertitel laat hij de thematiek van de film spreken. Zoals je mag verwachten van Bresson gaat het hem er niet om spannend verhaal af te leveren. Het prominente Bijbelcitaat is al opvallender. Niet de verwijzing naar dit boek, weinig cineasten zo religieus bewust als Bresson, maar dat hij deze koppelt aan de op het oog totaal onreligieuze gebeurtenissen waarover Un Condamné handelt. Het accent komt bijna een beetje vergoelijkend over. Van Pickpocket of L’Argent zal niemand in twijfel trekken dat het geen films over zakkenrollerij of geld zijn. Blijkbaar was het voor Un Condamné nodig de kijker er op te attenderen dat deze naar meer kijkt dan een film over een ontsnapping uit een gevangenis.

Niet toevallig is Un Condamné een populaire film binnen het oeuvre van Bresson. Dat is naar mijn idee: vooral populair bij de kijkers die verder weinig op hebben met de uitgesproken filmstijl en gewichtige thematiek van de Fransman. Van de 5 films die ik gezien heb (van de 13 die hij maakte) is deze veruit het best te verteren zonder een boodschap te hebben aan verdere bijbedoelingen van Bresson. De filosofische zwaarte van Pickpocket of L’Argent, het te allegorische van Au Hasard Balthazar; het ontbreekt in Un Condamné, die prima overeind blijft als minutieus verslag van een ontsnapping. Bresson is zo gedetailleerd in zijn weergave van Fontaine’s ontsnappingsplan, dat het moeilijk is niet met enige spanning mee te leven met de uitvoer hiervan. Het maakt Fontaine tot een van de spaarzame personages binnen Bressons oeuvre bij wie empathie niet terugkaatst op ijzige onbewogenheid van het ‘acteermodel’. Misschien omdat het kenmerkende emotieloze acteren eigenlijk best op zijn plaats is, in een omgeving waar anonimiteit en geslotenheid inherent aan zijn, en daardoor niet zo opvalt.

Waar gevangenisdrama’s van later datum (zijdelings) iets laten zien over machtsverhoudingen, gevangenschap of de microkosmos die een gevangenis is, blijft Un Condamné wat dit betreft verrassend op de vlakte. De Duitse overheersers komen nauwelijks in beeld, de psychologische weerslag op Fontaine doet niet ter zake en over de medegevangenen komen we ook maar weinig te weten. Wat we wél zien, vanaf minuut 1, is een Fontaine die vastberaden is te ontsnappen. Slechts een enkele keer komen we een pers

buy tadalafil online

onage tegen dat voor een dilemma komt te staan. Zijn celgenoot Jost, of hij wel of niet meevlucht (letterlijk: ‘ik ben vrij ja of nee te zeggen’). Of Orsini, die uiteindelijk besluit Fontaine’s plan te ingewikkeld te vinden. De gevangenis was vanwege zijn symbolische lading al eerder plaats van handeling in literatuur van existentialisten, en ook in deze film komt dat terug. Keuzevrijheid houdt niet op bij fysieke gevangenschap. Toch is dit wel hoe de meeste gevangenen dit ondergaan. Paradoxaal genoeg geldt dat niet alleen voor de gevangenen die onwillig zijn te overwegen dat er andere opties zijn dan ingeknot te blijven, maar ook voor Fontaine, die gedetermineerd lijkt tot ontsnapping. Alleen al omdat we die drang al in de eerste minuut in een vluchtpoging vertaald zien. Is hij niet als de wind uit de ondertitel, die ‘waait waarheen hij wil’?

In een meer religieuze lezing van de film moet houvast in ditzelfde citaat gezocht worden. De tekst waaruit het stamt (Johannes 3:8) is cryptisch. Het is Jezus’ antwoord op Nicodemus’ vraag hoe hij ‘opnieuw geboren’ kan worden. In de film komt de tekst ter sprake als Fontaine met een gevangen pater de mislukte vlucht van Orsini bespreekt. Fontaines opmerking dat Orsini’s vlucht voortkwam uit hopeloosheid, riposteert de pater met de opmerking dat hij juist ‘teveel hoop had op een beter leven’. ‘Dus dat is wat Jezus bedoelde’, antwoordt Fontaine, en de pater haalt het Bijbelcitaat aan. Het is een al even diffuse dialoog als die tussen Jezus en Nicodemus. Doch voor dat moment hebben we naar een Fontaine gekeken die vooral geloof in zichzelf uitsprak. Moeten we Un Condamné met deze omwenteling, en de uiteindelijke ontsnapping dan toch zien als een religieus geïnspireerde allegorie?

Welke lezing je er verder ook op na wil houden, het blijft dermate onder het oppervlakte dat het zelfs de vraag is of gissingen naar diepere betekenissen de film werkelijk genietbaarder maken. In de eerste plaats is het toch weer vooral een audiovisueel kunstwerk. Bressons stijl is zo toegespitst op details dat zijn beeldopeenvolgingen van uitgelichte facetten uit grotere gehelen direct herkenbaar zijn. Meer dan anders bevat de film veel herhaling. Het lopen naar de wastafels, het in ontvangst nemen van het eten, het werken aan de ontsnapping, het tussen de tralies door converseren; het zijn beelden die we keer op keer terug zien komen. Ook speelt geluid een prominente rol: het geschut van fusilleerpelotons buiten de gevangenismuren, het geklop op de muur van medegevangen bij wijze van communicatie, het klokgelui in de verte. Meer dan ik hem ooit heb zien doen vertelt Bresson veel met geluid. Typisch dat de voice-over daarentegen overuren maakt in het vertellen van wat we al gevisualiseerd zien…

Een film die minder dan latere films uitnodigt tot het keer op keer verder graven naar de essentie van de film, maar een eersteklas voorbeeld van Bressons techniek. Als inwijding in zijn werk de aan te bevelen film.

zp8497586rq

Onderwerpen:


Comments are closed.