Russellmania 4: Top Vijf Films van Ken Russell

20 augustus 2011 · · Lijst + Russellmania

Pas op! Na de break een aantal plaatjes die als schokkend ervaren kunnen worden.

Onlangs besprak ik al een aantal keer de films van Ken Russell. Zijn films draaien vrijwel altijd obsessief rond dezelfde thema’s. Dit betekent niet dat er geen gradatie-verschil is binnen kwaliteit, want op hun meest vreselijk kunnen de films van Ken Russell vermoeiend en zeurderig overkomen. Het beoordelen van zijn oeuvre is bij Ken Russell misschien nog wel afhankelijker van smaak dan bij andere regisseurs. De een kan niet veel met de bombastische overdaad van zijn drukste films, de ander heeft dan weer niet zo veel met de gematigde Russell. Grote splijtzwammen binnen zijn oeuvre zijn Whore (de anti-Pretty Woman), Gothic, Lisztomania, Lair of the White Worm en Fall of the Louse of Usher. Een van die films staat in de aankomende top vijf, waarin ik puur persoonlijke keuze’s maak, die met een korreltje zout genomen dienen te worden. Alleen over de nummer 1 is vrijwel iedere cultliefhebber unaniem lovend (al is de film in Christelijke kringen zeer slecht ontvangen).

5. Lisztomania
Lisztomania is het grootste twistpunt in Russell’s oeuvre, en het is wel duidelijk waarom. De film volgde op het populaire maar bizarre Tommy, maar in vergelijking met Lisztomania is Tommy van-dik-hout-zaagt-men-planken. Zelden steunde een studio een dergelijk bizarre, bombastische en groteske film. Vele elementen zijn hetzelfde als in Tommy: Roger Daltry die nummers ten gehore brengt en de hoofdrol (Liszt) speelt, een gefragmenteerde opbouw, een overdaad aan (religieuze) symboliek en een snufje seksuele perversie.

Maar in Lisztomania zijn al deze elementen zo luidruchtig uitvergroot dat het vermoeiend en overweldigend wordt. Vele haten de uitzinnige mix, de puberale humor en de cheesy seventies-soundtrack. Het is begrijpelijk, want Frans Liszt die in een musicalscène in een kathedraal een satanische vleermuizenvrouw in visnetkousen zijn vijf meter lange papier-maché penis laat afhakken met een guillotine, is misschien niet voor iedereen weggelegd. Of een scène waarin Wagner, opgestaan uit de dood als een mix tussen Dracula en het monster van Frankenstein, gekleed in een Hitlerkostuum Joodse rabbi’s neermaait met machine-geweer in de vorm van een elektrische gitaar, voordat Liszt en al zijn ex-vrouwen de Rabbi’s te hulp schieten in een raket gemaakt van orgelpijpen en engelenvleugels. Het is het filmische equivalent van een puberjongetje die al zijn gedachten als spuitkots het papier op smijt. En toch, het werkt. Juist vanwege het ontbreken van een interne rem wordt Lisztomania een volstrekt unieke film in zijn soort, die imponeert vanwege de platvloerse inventiviteit.

4. Crimes of Passion
Crimes Of Passion is een van de minder bekende films van Ken Russell, maar het is wel een van de best geacteerde. Crimes of Passion steunt namelijk op het acteerwerk van twee giganten die de sterren van de hemel spelen en een B-ster die zichzelf staande houdt. John Laughlin, de B-ster, krijgt de ondankbare rol van Bobby Grady, een muurbloempje uit een buitenwijk, die uit zijn ongelukkige huwelijk probeert te ontsnappen door verliefde te worden op de mysterieuze prostituee China Blue. China Blue leidt een dubbelleven. Bij dag mode-ontwerper, bij nacht tippelend op straat in een blauwe pruik. Naast Bobby Grady is er nog een andere kaper op de kust, Rev. Peter Shayne, een krankzinnige dominee met een hypocriete en dubieuze houding tegenover seks. Seks verdient de toorn van God, en hij zelf ziet zich als de kastijder, die binnen deze rol vrouwen seksueel aan zich probeert te onderwerpen.

De seksuele worsteling van Rev. Shayne kan gezien worden als een commentaar op Ken Russell’s omgang met religie: hij kan niet met en niet zonder. Dat Reverend Shayne de meest verknipte persoon in de film is, is niet alleen een commentaar op religie, maar ook een ode aan Russell’s obsessie met krankzinnigheid. Het is niet voor niets dat Shayne gespeeld wordt door Anthony Perkins, die zijn zenuwachtige tikjes van Norman Bates nog eens dunnetjes overdoet. De beste rol gaat echter naar Kathleen Turner, die China Blue’s dubbelleven overtuigend acteert. Crimes of Passion valt dus ook uiteen in twee verhalen, een rustig, en een zompig en duister. De enige overeenkomst tussen de twee verhaallijnen is de rot onder de glamourlaag, en enkele opvallende en bizarre beeld-grapjes.

3. The Boy Friend
Een paradepaardje van Russell is de raamvertelling, het plaatsen van een korte film in het raam van het grote plot. Hij deed dat onder andere met de Chaplin-scène in Lisztomania en de stille film in Mahler. Het is dan ook geen wonder dat Russell zich op een gegeven moment zou wagen aan een backstage-musical, een genre dat leeft van de raamvertelling. De redelijk ingehouden vertelling krijgt echter wel een Russell-twist. In het variététheater met de bordkartonnen decors en de houterige dansscènes kijkt een Hollywood-producer toe. We krijgen vele scènes dan ook twee keer te zien: eerst een klucht met abominabel acteerwerk, en vervolgens een glorieuze ode aan Busby Berkeley, die de bordkartonnen rekwisieten omtovert in gigantische en weelderige decors.

Zoals het een goede backstage-musical betaamt is er ook een blik achter de schermen, waar het gekonkel tussen de lieflijke protagoniste (Twiggy) en haar medespelers plaatsvindt. Het verhaaltje in backstage-musicals is vaak flinterdun. Het helpt vaak niet dat deze verhaaltjes dezelfde kunstmatigheid hebben als de dansscènes. Wat dat betreft is de scheiding tussen realiteit en Hollywood die Russell aanbrengt een vondst. Doordat de personages meer naturel zijn werkt het verhaaltje beter. En dat doet geen eens af aan de grote choreografieën, die nu duidelijk in het rijk der fantasie gesitueerd zijn. Een van de meest ingetogen films van Russell, maar daarom niet minder kenmerkend voor zijn stijl.

2. Altered States
Altered States is de beste opsomming van Russell’s oeuvre. Waar Russell eerder al flirtte met een duik in het onderbewustzijn gaat hij hier voluit zwemmen in het breinsap. Het plot, waarin een wetenschappelijk experiment met drugs uit de hand loopt, lijkt slechts een kapstok te zijn voor tripscènes. De mengeling van creature feature met psychedelica is onweerstaanbaar, en zoals gebruikelijk bij Ken zijn de tripscènes apocalyptisch en religieus van aard. De film bevat overigens een scène die Russell’s oeuvre in een beeld samenvat: tijdens de geslachtdaad lijkt de hoofdpersoon afwezig te zijn. “What are you thinking off?” vraagt zij, terwijl het zweet van zijn voorhoofd afgutst. Zijn antwoord: “Christ, crucifixion”.

1. The Devils
Laat niemand tegen Ken Russell zeggen dat hij blasfemisch is. Zijn verwerking van zijn religieuze obsessie kan schokkend zijn, hij ziet zichzelf wel als religieus persoon. Vele christenen waren woedend toen hij The Devils uitbracht, een film die zijn pijlen richt op de gevaren van religie als instituut, onvoorwaardelijk geloof als obsessie en religieuze angst voor seks. In The Devils misbruiken priesters hun macht om een meer vrijzinnige priester de mond te snoeren. De seksueel verworven vrijheid van deze priester wordt neergezet als duivelsaanbidding, en met behulp van een jaloerse non breekt al snel een seksueel bacchanaal uit in het klooster, wat als bewijsstuk dient in een rechtszaak tegen de vrijgevochten priester.

De kerkleiding wordt vergeleken met de politieke dictatuur van het fascisme, nonnen rennen naakt en bebloed rond, en een non heeft een erotische droom over de kruisiging. Het kan als schokkend ervaren worden, maar Ken Russell zet religie nooit weg als inherent verkeerd. In tegenstelling, de held van de film is de vrijgevochten priester, die niet veroordeelt vanuit zijn geloof, maar juist een boodschap van openheid en vrijheid predikt. Het is de dogmatische restrictie en bekrompenheid, de kerk als instituut, dat Ken Russell tegenstaat, niet het christelijk geloof zelf. Na al die jaren bezit The Devils nog steeds de kracht om te shockeren, mee te slepen en murw achter te laten. Ken Russells meesterwerk.

Volgende week: Dance of the Seven Veils/ Salome’s Last Dance


Onderwerpen:


Reageer op dit artikel