Gemaakte dromen
Total Recall en A Scanner Darkly

3 maart 2012 · · Beschouwing

De scifi-boeken van Philip K. Dick staan bekend om hun vervreemdende blik op de realiteit. In zijn boeken is de realiteit vaak verdwenen, of zijn er meerdere lagen van bewustzijn. Dromen blijken werkelijkheid, en de werkelijkheid blijkt een droom; de realiteit is niet altijd wat het lijkt. Er zijn meerdere films gebaseerd op zijn werk, onder welke Blade Runner en Minority Report. Twee van de betere zijn de verfilmingen van A Scanner Darkly en We Can Remember It For Your Wholesale, verfilmd als Total Recall. Beide films gebruiken special effects om het verdwijnen van de realiteit te benadrukken, en zijn daarmee uiterst geschikt voor een double-bill.

Beide films laten in hun gebruik van speciale effecten namelijk zien dat de realiteit bestaat uit meerdere lagen, of in ieder geval multi-interpretabel is. A Scanner Darkly maakt gebruik van Rotoscope om aan te tonen dat in deze filmische realiteit werkelijkheid en droom door elkaar lopen. Rotoscopen is een techniek waarbij een animatielaag over live-action-beelden heen wordt getekend, en we kunnen deze laag in dit geval letterlijk zien als door drugs beïnvloed. In de openingstitels van Total Recall wordt ook al duidelijk gemaakt dat er meerdere lagen aan het werk zijn. De computerlettering van de titel werpt meerdere schaduwen af, en vervaagde echo’s van de titel, waarmee de special effects dus bevestigen dat er meerdere bewustzijnslagen aan het werk zijn. In Total Recall moeten we er ons immer van bewust zijn dat waar naar we kijken slechts een afspiegeling kan zijn van de realiteit. Een droombeeld van de protagonist.

In A Scanner Darkly volgen we een aantal drugsverslaafden wiens verwrongen blik op de realiteit gedeeld wordt met de kijker, en in Total Recall volgen we een bouwvakker die een actieheld wordt op Mars, waarbij niet duidelijk is of dit slechts een geïmplanteerde droom is of niet. Bij beide films loopt er een dunne scheidslijn tussen realiteit en droom. Deze film wordt in beide films op een vergelijkbare manier weergegeven, door middel van special effects. Het effect is echter precies tegenovergesteld. In A Scanner Darkly wordt met behulp van de computer een animatielaag toegevoegd die de beelden vervormt. De wereld in A Scanner Darkly lijkt vrijwel exact op de onze (afgezien van enkele technische snufjes), maar de animatie zorgt voor vervreemding. Bij Total Recall is de wereld op Mars bevolkt door mutanten, aliens en futuristische voertuigen, maar door middel van special effects worden deze realistischer gemaakt. Waar in A Scanner Darkly de realiteit onrealistisch wordt gemaakt, probeert Total Recall het onrealistische en absurde zo realistisch mogelijk neer te zetten.

Toch bevat Total Recall elementen die bewust als absurd worden neergezet, die ondermijningen zijn van de realiteit. In de vormgeving van de special effects binnen de droomwereld zijn er zelfs opvallende parallellen met A Scanner Darkly. In beide films zijn er scènes waarin menselijke gezichten dergelijk grotesk vervormd worden dat deze hun menselijkheid verliezen. In A Scanner Darkly gebeurt dit doormiddel van animatie-elementen (zoals een neus, een oog en een mond), die beweeglijker in het gezicht zitten dan normaal het geval is. In Total Recall wordt er gebruik gemaakt van rubber hoofden die langzaam worden opgepompt, waardoor de ogen en tong langzaam uitpuilen. Ook hier verwordt het menselijk gezicht tot een rare klomp spieren.

Ook opvallend in de ontmenselijking doormiddel van special effects is de vormgeving van mens als insect. In zowel A Scanner Darkly als Total Recall wordt gebruik gemaakt van insect-mens-mutanten, waarbij deze in de eerste door drugs beinvloed zijn en in de tweede in de droomwereld plaatsvinden. In A Scanner Darkly is het hoofd van Charles Freck in een droombeeld gevuld met insecten (een obsessie van dit personage), en verandert een ander personage in een insect. In Total Recall vouwt een hoofd van een robot zich open als een cocon, en blijkt een ander personage een insectenarm te hebben. In beide films blijken hoofden van belangrijke protagonisten dus insectachtig, wat symbolisch is voor hallicunatie, en blijken verraderlijke, onbetrouwbare personages het lichaam van een insect te hebben. De special effects maken mensen onmenselijker en de realiteit irreëeler.

Special effects vervangen in beide films mensen, zowel op technisch als narratief vlak. In A Scanner Darkly bestaat er in het narratief een scramble suit, die geschapen wordt doormiddel van special effects, waarin een heel scala aan menselijke gezichten langskomt om de werkelijke identiteit van de drager te maskeren. Ook in Total Recall is er een fantastisch special effect, waarin hoofdpersoon Douglas Quaid (Arnold Schwarzenegger) zichzelf vermomt als mollige Amerikaanse toeriste doormiddel van een robotpak. In de film worden menselijke eigenschappen dus gebruikt om de werkelijke persoon te maskeren, een tweede realiteit die de werkelijke realiteit (de drager) verbloemt. Op meta-niveau is dit typisch het effect van special effects. We zien ze als onderdeel van de filmische realiteit, maar in werkelijkheid is het een illusie, bestaande uit rubber of digitale effecten.

De illusie van de realiteit, de vervaging tussen realiteit en droom wordt in beide films bewerkstelligt door special effects die naadloos binnen het verhaal passen. Maar uiteindelijk leggen beide films de focus op de special effects om juist de illusie duidelijk te maken. In beide films is de illusie bewust neergezet als een filmische illusie. Dat wat we zien in A Scanner Darkly niet de realiteit is wordt bevestigt door de animatie, een filmgenre wat gezien wordt als een genre vol fantasie en weinig realiteit. Wat we zien in de film is dus doelbewust faker dan fake, een postmoderne illusie van personages die teveel voor de televisie hangen.
In Total Recall wordt ook bewust de focus op filmische special effects gelegd om de kijker duidelijk te maken dat wat we zien een illusie is. Wat Douglas Quaid meemaakt is zeer waarschijnlijk een droom geimplanteerd door bedrijf Total Rekall. De scènes op mars maken gebruik van prachtige make-up-effecten, maar deze zijn wel doelbewust bizar en vervreemdend. De droomrealiteit in Total Recall is die van een b-film, inclusief mutanten, drieborstige prostituees, uitpuilende hoofden, en groteske siamese tweelingen. De filmische realiteit van de exploitationfilm, de pulpscifi wordt in Total Recall dik aangezet. In beide films is de droomrealiteit een parodie op Hollywood, een plaats waar dromen gemaakt worden.


Onderwerpen: , ,


1 Reactie

  1. Erik B

    tietjes! :P


Reageer op dit artikel