Primer (2004)
Over tijdreizen binnen het puzzel-narratief

11 april 2012 · · Analyse + Kritiek

Bevat mogelijk spoilers!

September 2011. De wetenschappelijke wereld staat op zijn kop. Italiaanse natuurkundigen hebben neutrino’s, deeltjes met verwaarloosbare massa, gemeten die sneller dan het licht reizen, iets wat volgens de heersende consensus (gebaseerd op de relativiteitstheorie van Albert Einstein) niet mogelijk is. Deze ontdekking, die naderhand een meetfout bleek, zou als implicatie hebben dat deze deeltjes kunnen tijdreizen aangezien ze de lichtsnelheid overschrijden. Het concept tijdreizen is al door vele filmmakers behandeld maar nog nooit wist een filmmaker dit zo realistisch in een ingewikkelde puzzel te verweven als Shane Carruth met zijn low-budget debuutfilm Primer.

In deze film zien we vier mannen die in een garage aan complexe technische systemen werken. Ze zijn bezig met het ontwikkelen van technologie waar ze patenten op aan willen vragen teneinde veel geld te verdienen. We zien hoe de twee hoofdrolspelers Abe (David Sullivan) en Aaron (Carruth zelf) zich verdiepen in een apparaat waarmee ze een deel van de zwaartekracht op kunnen heffen. Ze testen hun uitvinding met een wiebelaar, die na een paar dagen een schimmel ontwikkeld heeft die zich normaal pas na een paar jaar laat zien. Conclusie? Het object heeft een tijdversnelling doorlopen. Al snel bekokstoven de twee vrienden dat als ze hun creatie op grotere schaal gaan toepassen ze mogelijk door de tijd kunnen reizen.

Om deze film maar een beetje te kunnen begrijpen werkt een klein beetje achtergrond van het concept tijdreizen vanuit een fysisch oogpunt mogelijk verhelderend. Om door de tijd te reizen zal de snelheid van het licht dus overtroffen moeten worden. Alles wat wij om ons heen zien bereikt onze ogen met de lichtsnelheid (tegen de 300.000 km/s). Wij kijken eigenlijk altijd in het verleden en hoe verder weg we kijken hoe gedateerder het object is. Zo is het zonlicht wat de aarde bereikt al rond de 8 minuten oud. Deze observatie geldt uiteraard voor alle richtingen waarin we kijken. Merk dus op dat tijdreizen door sneller dan het licht te bewegen ons alleen maar in staat zou stellen de toekomst in te reizen (en het verleden te ‘zien’, er niet in te bestaan) en tegelijkertijd ook ruimtelijk te moeten bewegen. In veel klassieke tijdreis-films wordt meestal vrij klakkeloos teruggereisd en komt men vaak op de initiële locatie uit.

Maar waarom is terugreizen in de tijd niet mogelijk? De voornaamste reden waarom dit onmogelijk lijkt heeft te maken met het causaliteitsprincipe. Door terug te gaan in de tijd zou je letterlijk je eigen zelf kunnen elimineren door heel banaal je voorouders te vermoorden. Dit probleem wordt in de wat intelligentere films rondom deze thematiek (denk aan Donnie Darko) opgelost met een zogenaamd parallel universum waar de gebeurtenissen opnieuw en veranderd plaatsvinden. Mocht tijdreizen dus mogelijk zijn in de wereld zoals wij die kennen dan lijken we ‘slechts’ de toekomst in te kunnen en een kijkje in het verleden te nemen, precies wat er in Primer aan de hand lijkt te zijn. Carruth, zelf wiskundige, heeft het thema namelijk extreem goed doordacht en fysisch verantwoord aangepakt.

In het eerste half uur van de film is het narratief nog volledig lineair (voor zover wij weten) en ligt de complexiteit met name in de gedetailleerde dialogen die voor niet-ingewijden in de materie waarschijnlijk al niet te volgen zijn. Carruth laat de exacte werking van de machine volledig in het midden, wat volgens mij twee redenen heeft. Allereerst houdt het mysterie rondom het apparaat (wat nooit duidelijk aan de kijker wordt getoond) de spanning voor zowel leek als ingewijde constant gaande, maar de regisseur lijkt hier voornamelijk voor te kiezen omdat de werking voor de twee uitvinders ook niet geheel duidelijk is. Daarmee plaatst Carruth de kijker op hetzelfde niveau als de twee hoofdrolspelers, iets wat hij later in de film, wanneer de gewone sterveling de draad al lang kwijt is, ook veelvuldig doet. Hiermee is Primer weliswaar een film binnen het zogenaamde puzzel narratief maar lijkt een uiteindelijke oplossing van alle gebeurtenissen uitgesloten, aangezien de hoofdrolspelers deze uiteindelijk ook niet lijken te vinden. Als kijker verlies je de controle in dezelfde mate als Abe en Aaron.

De gevolgen van de tijdreis machine zijn weliswaar niet te overzien, wat het apparaat met de personen in kwestie doet valt goed op te maken uit de film en is al eerder erg duidelijk gevisualiseerd door de echte puzzelcracks (er bestaan zeer uitgebreide en gedetailleerde analyses van deze film op het internet). Ik zal een poging doen het één en ander onder woorden te brengen.

Een persoon (in dit geval voornamelijk Abe of Aaron) besluit te gaan tijdreizen door het apparaat te betreden en van te voren een vertragingsmechanisme te activeren door zijn ‘double’ niet aan te treffen na verblijf in de machine en tegelijkertijd bij het betreden hiervan. De originele persoon verlaat de machine en kan voorkennis gaan opdoen. Na 6 uur betreedt hij met kennis van de geschiedenis de machine om deze als ‘double’ bij aanvangstijd weer te verlaten. Deze persoon weet dus al wat er in de komende 6 uur gaat gebeuren en kan de toekomst veranderen. Binnen de ‘loop’ zit dus een overlap van 6 uur waarin beide personen bestaan. De originele Abe en Aaron proberen deze tijd te overbruggen door zich af te sluiten van de buitenwereld om problemen te voorkomen. In eerste instantie gebruiken de twee vrienden hun uitvinding door bijvoorbeeld met voorkennis op de beurs te handelen, maar dat de gebeurtenissen snel uit de hand kunnen en zullen lopen spreekt voor zich.

Natuurlijk hebben Abe en Aaron in beginsel extreem goed nagedacht over de mogelijk gevolgen van hun uitvinding. Dit valt al op te maken uit kleine dingetjes. De twee vrienden hebben een ruimte gehuurd waar hun op maat gemaakte apparaat staat en slim genoeg bezoeken zij deze locatie voor elke tijdreis sessie met twee auto’s (die ze beide dus nodig gaan hebben). Ook hebben de heren voor de zekerheid een zogenaamde ‘failsafe’ machine gebouwd waarmee ze alle eerdere tijdreis gebeurtenissen terug kunnen draaien. Hoe dit precies werkt wordt nooit uitgelegd, ook wordt het bestaan van dit apparaat pas veel later in de film onthuld. Door niet stapsgewijs de kijker bij de hand te nemen maar de gebeurtenissen te presenteren zoals deze door ofwel Abe of Aaron ervaren worden zal voor aanhoudend hersengekraak bij de kijker zorgen.

Tegen het einde van de film is het voor de kijker dus onduidelijk welke versie van de hoofdpersonen we zien en wat er allemaal al voorafgegaan is. Carruth geeft zeer weinig prijs en de fervente puzzelaar zal het met bitter weinig hints moeten doen. Zoals al eerder aangegeven gaat het de regisseur er voornamelijk om de kijker dezelfde ervaring te geven als Abe en Aaron die net als de film zelf de controle lijken te verliezen over wat er gaande is. De filmmaker speelt hier slim genoeg ook qua montage af en toe mee door duidelijk te onderscheiden flash forwards te gebruiken.

Wat Primer vooral aantoont is dat één verandering in de dagelijkse realiteit al onnavolgbare consequenties kan hebben die extreem moeilijk te vatten zijn in ons referentiekader. Een intelligente vorm van science fiction die geen dure special effects en settings nodig heeft. De regisseur geeft de kijker niet alleen een kluif van een puzzel, ook laat hij zien wat een baanbrekende ontdekking met een vriendschap kan doen en hoe snel de controle en het vertrouwen in elkaar verloren kan gaan. Dat de ontdekking hun beiden boven de pet gaat blijkt snel aangezien één van beide vrienden uiteindelijk probeert onder zijn eigen ‘loop’ uit te komen en zich te ontdoen van het tijdreizen.

Deze film geeft veel voldoening voor hen die van goed doordachte science fiction houden maar de echte puzzelaar zal mogelijk in dezelfde ‘loop’ kunnen komen als de karakters in de film. Met een speelduur van 77 minuten is herkijk gelukkig goed te doen. Al met al is Primer een uniek en zeer intelligent project geworden wat de geïnteresseerde kijker eindeloos zal blijven fascineren!

★★★★½


Onderwerpen:


Reageer op dit artikel