Fascistoïde. Moreel verwerpelijk. Vunzig en ranzig. Pornografisch. Misogyn. Anti-homo. De tirade rondom Paul Verhoevens Spetters kende geen tijd in 1980. Verhoeven was de regisseur van het moment met hits gebaseerd op bekende romans maar de filmmaker besloot dat het tijd was om radicaal van koers te veranderen en kwam met een eigenzinnige en cynische kijk op een Nederland dat toen al sluimerde maar nog werd genegeerd door de elite en idealistische groeperingen. Destijds verworpen door critici en actiegroepen, ruim 30 jaar later is de volledig gerestaureerde versie in Eye afgelopen dinsdag in première gegaan, onder toeziend oog van Verhoeven zelf en (al dan niet nieuwe) bewonderaars van een verguisde Nederlandse klassieker.

Het verhaal spitst zich rondom drie jonge dorpse twintigers die niets liever doen dan crossen op hun motoren, een toekomstige wereldkampioen aanbidden en wat aanklooien. De komst van Fientje, een volmondige vrouw die werkt in een patatkraam, zorgt voor veel beroering en alledrie de mannen wensen naar de gunsten van Fientje. Maar het noodlot denkt er anders over en wat volgt is een duistere en welhaast profetische blik op het Nederland van de jaren ’80 met alle narigheid van dien.

Spetters zorgde zoals gezegd destijds voor veel beroering. En inderdaad, de gerestaureerde en ongecensureerde originele versie is best wel heftig. Het is een cynische kijk op een veranderend land dat Verhoeven en scenarist Gerard Soeteman blijkbaar eerder zagen dan de goegemeente. Alleen staan ze hier trouwens niet in, in Manchester maakte rond diezelfde tijd onder meer de band Joy Division zeer duistere muziek die weinig ruimte voor hoop liet en net als die band is Spetters een flinke stap voor zijn tijd uit. Weg is de vrijheid-blijheid van eind jaren ’60 en jaren ’70, iets wat zeker onder activistische groepen slecht viel. Een paar jaar later liepen we echter allemaal te protesteren tegen de dreiging van kruisraketten en doemden overal in het westen conservatieve regeringen op.

Wat bij een contemporaine blik op de film opvalt is de vrijwel totale afwezigheid van al die kritiek. Verhoevens loopbaan lijkt welhaast gedoemd tot volstrekt onbegrip, want zoals zovelen van zijn Amerikaanse producties totaal onbegrepen zijn is dit ook zo’n film die door velen verkeerd is geïnterpreteerd. Zo is er de feministische kritiek destijds die nu totaal misplaatst lijkt aangezien de centrale rol in de film – en ook meest sterke rol – is weggelegd voor een vrouw en de mannen er over het algemeen onwijs slecht vanaf komen. Qua expliciet naakt zien we tevens vooral de mannen in beeld en nauwelijks vrouwen; iets wat tegenwoordig totaal uit den boze zou zijn. De kritiek vanuit homoseksuele hoek is ook wat ondoordacht, want je zou juist kunnen stellen dat – ondanks dat de aanzet geforceerd is – dit juist een pamflet is voor het uit de kast komen en je af te zetten tegen dwaze doctrines.

En dan de film zelf. Gezegd moet worden dat het werkelijk prachtig gefilmd is, zeker de motorscènes zijn onwijs knap gefotografeerd en het acteerwerk is over de gehele linie uitstekend te noemen. Grote namen als Rutger Hauer en Jeroen Krabbé staan op de achtergrond terwijl jonge acteurs als Maarten Spanjer, Peter Tuinman, Toon Agterberg, Renée Soutendijk en vooral Hans van Tongeren als Rien – de Nederlandse Belmondo die veel te vroeg stierf – de show stelen. Ja, de film is bij tijd en wijlen expliciet als het gaat om seks en geweld, maar buiten enkele korte shots van mannelijke geslachtsdelen is het hedendaagse gratuite en bloederige geweld toch een stuk minder subtiel.

Spetters was voor Verhoeven in verschillende opzichten een kruispunt. Hij nam afscheid van de traditionele succesfilm, Spetters had zijn eerste echte rauwe en originele kunstwerk moeten worden maar werd nauwelijks begrepen door de critici ondanks dat de film zijn geld wel opbracht. Tevens was daar ene Steven Spielberg die overdonderd door Soldaat van Oranje er een missie van had gemaakt om Verhoeven naar Hollywood te brengen. Totdat hij Spetters zag en net als de Nederlandse critici verbolgen was over de film. Gelukkig koos Verhoeven niet het hazenpad en bewees hij direct het ongelijk van Spielberg met een van de beste jaren ’80 films ooit gemaakt: RoboCop. Een scala aan fijne Amerikaanse titels zouden volgen en de lange neus was daar.

30 jaar na dato wordt Spetters eindelijk gezien als een Nederlandse klassieker. Inderdaad, het is geen gemakkelijke film en sommige scènes dan wel plotwisselingen zullen nog steeds voor veel beroering zorgen maar je kan moeilijk ontkennen dat Spetters een fraai staaltje filmen is. Het is een verknipt meesterwerk, een film die zoals gezegd een profetische waarde lijkt te hebben. Wellicht is Rien hierin wel het ultieme voorbeeld. Wat begint met veel hoop en blijheid (jaren ’60/’70) zakt weg na een tragisch ongeluk (jaren ’80), om vervolgens kortstondig doch naïef terug te keren (jaren ’90) en uiteindelijk toch te verliezen (het heden). En daarmee is Spetters na al die tijd nog steeds een testament van onze generatie.

Spetters is de hele maand mei in Eye Amsterdam te zien en gaat tevens landelijk in de roulatie in verschillende filmtheaters en een wereldwijde release zit er ook aan te komen. In een technische noot moet ik wel vermelden dat de geluidsband van de film in Eye te wensen over liet, maar dit probleem zal zich naar verwachting niet voordoen in andere filmzalen. Daarnaast is de gerestaureerde film nu ook op blu-ray en DVD verkrijgbaar.