The Straight Story (1999)
Lynch Leuten deel 6

Zo onvoorspelbaar als de wendingen in een film van David Lynch kunnen zijn, zo grillig is ook de ontwikkeling van zijn oeuvre. De meest onverwachte wending kwam met The Straight Story, die juist door zijn gewoonheid als atypisch voor Lynch werd ontvangen. En hoewel Lynch met The Elephant Man al eerder een conventionele dramafilm opnam, geldt The Straight Story als zijn odd one out. Het is een film die menig Lynch-adept in verwarring achterlaat, terwijl het tegelijkertijd een nieuw publiek betekende. Hoe beleefden de Lynch-knuffelaars van Salon Indien hun herkijk van The Straight Story?

Rik: het internet puilt uit van de interpretaties van de onoplosbare puzzelfilms van Lynch, maar meer nog dan bij deze films voelde ik bij The Straight Story de hang naar duiding. In tegenstelling tot de Mulholland Drives van deze wereld zit het mysterie van The Straight Story niet in film, maar daarbuiten besloten: waarom maakte David Lynch deze film? Bij vlagen vroeg ik me af hoe ernstig het alles genomen moest worden. Is The Straight Story misschien een oefening in ironie, zoals Lynch wel vaker sentimentaliteit aandikt? Een commerciële opdracht zoals menig regisseur die noodzakelijkerwijs wel eens aflevert? Of is dat alles te cynisch en is The Straight Story precies dat wat het uitstraalt: een ongecompliceerde levensles waar geen bijbedoelingen achter gezocht dienen te worden?

Uit de interviews rond de verschijning, zoals deze van filmkrant, valt te beluisteren dat Lynch oprecht begaan is met het verhaal van Alvin Straight. De overdreven vriendelijkheid van de mensen die Straight blijft tegenkomen op zijn wekenlange grasmaaierrit naar zijn broer, heeft Lynch rechtstreeks geput uit zijn eigen ervaringen bij de productie. Toch waarschuwt hij ook de warme, humanistische toon van de film niet te verwarren met zijn eigen opvattingen. Het zegt veel dat hij het verhaal an sich dermate veel waarde toekent dat hij zijn stijl er compleet op aanpaste. Zijn stelregel dat zijn films op zich staan en elke productie blanco ingaat heeft hij met deze film waargemaakt. Ik vermoed zelfs dat er geen regisseur is die hierin zo rigoureus consequent is geweest als Lynch met The Straight Story.

Hendrik: Het verhaal van The Straight Story lijkt inderdaad nogal conventioneel voor onze geliefde excentrieke surrealist. Wat mij gedurende de openingscredits al opviel is dat het script dan ook niet uit Lynch zijn hoofd komt maar o.a. geschreven is door zijn voormalig eega en vaste editor Mary Sweeney. De stijlaanpassing die Lynch voor deze film deed stamt volgens mij niet alleen uit de waarde die hij het verhaal toedicht, maar mogelijk ook uit een bepaalde geldingsdrang. Wellicht dat Lynch juist na de kritiek die hij op Dune en Lost Highway kreeg aan heeft willen tonen ook een ongecompliceerd en toch compromisloos liniear verhaal te kunnen vertellen. Dit zou verklaren waarom Lynch zo’n expliciet dubbelzinnige titel gekozen heeft. Ik denk dus dat de regisseur wel degelijk een statement maakt met The Straight Story maar niet via het verhaal of de inhoud daarvan. Hij lijkt juist qua vorm bewust een atypisch werk gemaakt te hebben.

Aangezien Lynch geen geboren verhalenverteller is, maar zijn werk meer op sfeer en emotie leunt was The Straight Story een veilige keuze waarin het plot weinig verwikkelingen en zijtakken kent om in the verdwalen (iets waar hij tijdens het maken van Dune nogal mee in de problemen kwam, zo bleek). Het hartverwarmende verhaal van de oude eigenwijze man uit Iowa lijkt de regisseur, zelf afkomstig uit ‘small town’ Amerikaanse contreien, ook qua gevoel wel toevertrouwd. Wie anders dan Lynch voelt het milieu waarin de protagonist zich bevindt feilloos aan en weet dit tevens adequaat via het medium film over te brengen? Voor mij is deze film dan ook een geslaagde toevoeging aan de man zijn oeuvre.

Rik: Dat Lynch geen verhalenverteller is moge duidelijk zijn, maar dat het gegeven van The Straight Story door zijn rechtlijnigheid wel aan Lynch toevertrouwd is, ben ik het niet helemaal mee eens. Een goede regisseur kan zowel een komedie als een drama maken, maar het verschil tussen een verhalende film en het type film waar Lynch bekend om staat, gaat veel dieper dan dat. Het is alsof je een abstractionist vraagt voor de verandering een realistisch portret te schilderen. Behalve die ommekeer kent de film bovendien een tweede grote wending: die van zijn zwartgallige visie op de mens naar een opgewekt humanisme.

Het vaarwater waarin Lynch zich begeeft riep bij mij de herinnering op aan de romans van John Steinbeck:ongecompliceerde verhalen vanuit het Amerikaanse platteland, met personages die onderaan de maatschappelijke ladder worstelen met complexe morele thema’s. Hoewel dit soort vergelijkingen altijd iets oneigenlijks hebben, legt het wel bloot wat er voor mij mist aan The Straight Story. Het is vrij kinderlijk en expliciet in z’n levenswijsheden, er wordt te nadrukkelijk gesympathiseerd met de protagonist, en in zijn algemeenheid mis ik een scherp randje. Het is wat je zegt, een hartverwarmend verhaal. Niks mis mee, maar als alles daarop ingezet wordt, rolt er goedkoop sentiment uit. Bij simpele personages die door gerenommeerde acteurs of actrices (Sissy Spacek) gespeeld worden, gaan wat dat betreft mijn alarmbellen rinkelen. Net als bij The Elephant Man mis ik overtuigende personages en hun emoties, het slaat gelijk door naar het sentimentele, naar effectbejag. Zijn andere films gedijen op effectbejag, maar als het zich toespitst op realistisch verondersteld menselijk gedrag rolt er voor mij iets ongemakkelijks uit.

Hendrik: Ondanks dat ik de parallel met de schilderkunst mooi en over het algemeen redelijk treffend vind denk ik dat het voor een filmregisseur, die toch een iets breder medium bespeelt, zeker in dit geval een tikje genuanceerder ligt. Natuurlijk heeft Lynch een geheel eigen stijl waar hij zich graag in uitleeft maar toch is deze film wat dat betreft het bewijs dat de filmische abstractionist een heel eind komt met zijn realistische portret. In dit geval niet alleen van Alvin Straight maar ook zeker van zijn omgeving en hen die hij op zijn weg treft. Lynch lijkt zich zoals gezegd bewust in te houden en niet in zijn eigen stijl te vervallen terwijl bepaalde situaties zich hier wel voor leenden. De openingstake en de scène waarin Straight de hysterische vrouw, die een hert aangereden heeft, treft lijken typisch Lynch materiaal maar toch blijft hij op het rechte pad. Qua stijl toont de regisseur aan een stap terug te kunnen doen en zeer degelijk in dienst van het verhaal te kunnen regisseren.

Wat de sentimentaliteit betreft, hier kan ik deels in meegaan, zeker in het begin moest ik wel even wennen aan de mierzoete soundtrack en dieptrieste gelaatstrekken van de protagonist. Toch kroop de barmhartigheid mij gedurende de film onder de huid en ik geloof daadwerkelijk dat Lynch ons een goede representatie van de werkelijke gebeurtenissen voorhoudt. Zoals je zelf al aangaf heeft hij de bijna overdreven vriendelijkheid uit eigen ervaring geput en Lynch zou denk ik de laatste zijn die het scherpe randje waar je aan refereert van zijn werk af zou polijsten ware het niet dat de getoonde gebeurtenissen op waarheid berusten. De personages zijn voor mij stuk voor stuk overtuigend omdat ze echt zijn en Lynch dit gevoel kundig op me overbrengt. Ik zou dit geenszins als goedkoop sentiment willen bestempelen, als hij daarop uit was geweest had hij andere keuzes kunnen maken. Zo eindigt de film bijvoorbeeld niet in een goedkoop tranendal maar met een licht ongemakkelijke en realistische situatie.


Onderwerpen: , , ,


Reageer op dit artikel