Waarom film?
5. sfeer

29 juni 2012 · · Column + Waarom Film?

Dat Cosmopolis zijn manco’s had, daar waren Bram Ruiter en ik het na afloop snel over eens. Waar bij mij irritatie overheerste, merkte Bram op dat de bijzondere sfeer veel goed maakte. Voor een film die zo zwaar leunt op iets wat ver af staat van sfeer, namelijk dialoog, een aanname die niet gelijk in me op kwam. Toch kon ik me er wel iets bij voorstellen, maar of de film daarmee de moeite waard werd? Het zette me wel aan het denken: kan sfeer op zich een film maken of breken? En hoe werkt dat eigenlijk, sfeer in een film?

Geen term zo vaag als het begrip ‘sfeer’. Zelfs woordenboeken kunnen er nauwelijks mee uit de voeten en zoeken het in een verwantschap met termen als ‘indruk’, ‘stemming’ en ‘gevoel’. Toch is voor iedereen onmiddellijk duidelijk wat het begrip ongeveer inhoudt. Evengoed blijft het in de kijkervaring van een film een ongrijpbaar fenomeen.

Ik merk het al bij de films die ik herkijk. Natuurlijk doe ik dat in de hoop nieuwe dingen te zien in een film, maar vaak wordt de keuze bepaald door precies dat: sfeer. Welke sfeer wil ik op dat moment proeven, herbeleven? Zoals je muziek afstemt op je stemming, kan dat ook met films. Het ene moment trekt de gestyleerde modebladenglamour van Fellini, het andere moment de dromerigheid van Sofia Coppola of de ruwe Italiaanse alledaagsheid van het neo-realisme. Zonder uitzondering hebben mijn favoriete films alleen al vanwege de sfeer een sterke aantrekkingskracht op mij.

Sterker nog, vaak zijn ze dit geworden juist vanwege de indruk die de sfeer in eerste instantie achter heeft gelaten. Lang nadat de plotdetails vervaagd zijn en de dialogen vergeten, is dit het hardnekkigste residu van de kijkervaring. De betere film blijft op intellectueel niveau nog even nazinderen, maar bij het nagenieten is het voor mij vooral ook een bepaalde, voor die film unieke sfeer die beslissend is voor de indruk die de film achterlaat. En doet terugverlangen naar de film.

Van alles wat een film kan maken of breken is sfeer zonder twijfel het meest persoonsgebonden, meest subjectieve element. Afhankelijk van persoonlijke voorkeuren en de achtergrond van de kijker, waarbij het een wel aanslaat en het ander niet. Toch is de kous daarmee niet af. De sfeer van mijn favoriete films blijft óók hangen omdat er weinig andere films zijn met een vergelijkbare sfeer. Uniciteit is dus ook belangrijk. Vanuit dat oogpunt begrijp ik Bram’s opmerking over Cosmopolis; Cronenberg is er in geslaagd een sfeer neer te zetten die met weinig films vergelijkbaar is.

Is dat een kwaliteit? Zeker. Toch lees je in recensies maar zelden over het sfeerbeeld van een film, en eerder in steekwoorden dan in diepere reflecties. Het lijkt haast een natuurverschijnsel dat er in bepaalde mate en bepaalde vorm wel of niet is. Iets waar een regisseur weinig invloed op heeft, iets wat meer door de kijker bepaald wordt. Regisseurs die zeer bewust aansturen op een bepaalde sfeerbeleving bij de kijker zijn er voldoende, vooral binnen de arthousecinema. Enkele van de meest geroemde titels van het afgelopen jaar werden vooral gewaardeerd om de sfeertekening: Drive, Somewhere, The Tree of Life.

Niet bij elk van die films ontstond een sfeerbeeld dat mij greep. En juist door het nadrukkelijke streven werkte het dan zelfs averechts. Het was alsof ik als kijker gedwongen werd de film op een bepaalde manier te beleven. Dat druist in tegen de illusie van onafhankelijkheid waarmee ik de indrukken van een film opdoe. In werkelijkheid is sfeer een zeer complex samenstel van wat de filmmaker stuurt vanuit zijn persoonlijke visie en de kijker ontvangt, ook vanuit zijn persoonlijke context en voorkeuren. Een bepaald muziekstuk, beeldgebruik of symboliek kan al iets losmaken bij kijker A met zijn persoonlijke achtergrond, wat niks betekent voor kijker B, met een heel andere persoonlijke context.

Ja sfeer… het hoort zonder meer in deze serie over de beweegredenen naar films te kijken. Toch is het in intellectueel opzicht misschien wel de moeilijkst te duiden beweegreden in de reeks tot nu. Zo dicht op het gevoel: je kunt het analyseren tot je een ons weegt, maar het blijft een kwestie van beleving.


Onderwerpen: ,


2 Reacties

  1. Kaj van Zoelen

    En dat laatste, samen met het persoonlijke aspect, maakt het regelmatig ook verdomd moeilijk om dat in een recensie goed te beschrijven. Bij een van de voorbeelden die je noemt, Drive, heb ik dat wel flink geprobeerd: http://www.filmtotaal.nl/recensie.php?id=23749 Of is dat niet wat je bedoelt?

  2. Rik Niks

    Ja, dat is een goed voorbeeld. Met name de eerste en laatste alinea maken duidelijk dat de sfeer erg belangrijk is bij de beleving van deze film, en geven daarnaast een indruk hoe die door jou is opgevat. Dichterbij kun je zonder beelden volgens mij niet komen. Ik besteed er zelf overigens ook veel te weinig aandacht aan in reviews.


Reageer op dit artikel