A Serious Man (2009)
Broederliefde: de films van Joel en Ethan Coen (14)

A Serious Man

Larry Gopnik heeft pech. Als Joodse man in een buitenwijk in het Amerika van de jaren 60 kampt hij niet alleen met typische buitenwijk-problemen maar ook met een existentiële (geloofs)-crisis. Op zijn werk als professor Physica heeft hij problemen met lastercampagnes en een student die hem probeert te chanteren. Als huisman heeft hij een dochter en zoon die zijn geldkraan leegdrinken voor respectievelijk plastische chirurgie en wiet, het afkopen van pesters en platen; een vrouw die een relatie heeft met een andere man en een scheiding wil; een broer die op de bank slaapt en teert op de goedheid van de familie. Als allemaal grotere en kleinere problemen zich blijven opstapelen vraagt Larry zich steeds meer af waarom juist hij, een goed mens, geteisterd wordt in zijn leven en hij besluit zijn antwoorden te halen bij God. Hij vertrekt naar de dichts bij zijnde rabbi en begint hiermee de zoektocht naar de plaats van God, ellende en hemzelf in het universum.

De Joodse gemeenschap en Hebreeuwse mystiek

Voor A Serious Man (2009)besluiten de gebroeders Coen het dichtbij huis te zoeken. De broers zijn opgegroeid in een Joods gezin, niet ongelijk aan dat van Larry Gopnik, in de jaren 50 en 60. Elementen in het plot zijn autobiografisch: zo was een van de gebroeders kneiterstoned op zijn Bar Mitshwa, zoals we te zien krijgen bij de Bar Mitshwa van Danny. Toch is de grootste inspiratiebron van A Serious Man niet hun eigen leven, maar een bepaald boek uit de Hebreeuwse Bijbel (de Tenach) genaamd Job, eveneens integraal opgenomen in de Christelijke Bijbel in “het oude testament”.

Job vertelt over Job, een ideaal persoon, een dienaar van God, die het gehele boek geteisterd wordt door rampspoed. God test Job op o.a zijn loyaliteit. Op een gegeven moment wordt het Job teveel en besluit hij antwoorden te zoeken bij God. Hij vraagt verantwoording voor de rampspoed. God weigert verantwoording te geven en antwoord Job, doormiddel van een storm, allemaal manieren waarop hij het universum leidt. Oftewel, wie is hij, nietig mens om aan God te twijfelen. De existentiële crisis van Job die volgt op rampspoed is een duidelijke voorloper van Larry Gopniks eigen twijfels. Ook zet het Bijbelboek Job het laatste shot in een ander licht.

Dat het laatste shot op een andere manier te lezen valt is typisch voor A Serious Man. De eerste scène introduceert al een belangrijk thema/motief van de film: de mogelijkheid dingen op twee manieren te zien. In de eerste scène, een losstaande vignette, komt een Joodse man met een gast thuis, een rabbi. Zijn vrouw weigert de gast binnen te laten, want ze heeft begrepen dat deze rabbi enkele jaren terug overleden is. Ze vermoed de aanwezigheid van een Dybbuk, een Hebreeuwse demon, die bezit heeft genomen van het lichaam van de overleden rabbi. De vrouw steekt op een gegeven moment de rabbi neer, waarna deze van het toneel verdwijnt. We komen als kijker niet te weten wat nu de waarheid was, menselijke rabbi of levend-dode Dybbuk, want voor beide standpunten worden argumenten gegeven. Het is ook een kwestie die in de rest van de film speelt, waarbij vrijwel elke situatie of scène op twee manieren te lezen valt, maar waarin antwoorden uitblijven. Het is zelfs de crisis die Larry Gopnik doormaakt: hoe moet hij duiden wat hem overkomt, en waar moet hij antwoorden zoeken?

Twee zijden: religie en wetenschap

De dualiteit van situaties zien we bijvoorbeeld ook in een aantal scènes die aanvankelijk realistisch overkomen maar die uiteindelijk dromen blijken te zijn. Naast het spel met echt en onecht speelt de film ook met positief en negatief. Larry vat alles wat hem in het leven gebeurt op een negatieve manier op. Alles is ellendig, het glas is halfleeg. Nu heeft Larry ook wel pech, maar relatief gezien gaat het hem goed af, bijvoorbeeld vergeleken met zijn broer. Deze prijst Larry op een gegeven moment gelukkig: ondanks huwelijksproblemen heeft hij tenminste een vrouw, ondanks problemen op zijn werk heeft hij tenminste een baan. Dat deze beiden dreigen te ontbinden is balen, maar ze kunnen nog gered worden. In plaats daarvan blijft Gopnik liever klagen tegen God, laat hij over zich heen lopen en blijft hij passief lijden, terwijl een actievere houding misschien zijn redding was geweest.

Als hij aan het einde een actieve houding inneemt, zij het een moreel dubieuze actieve houding, wordt het kleed pas echt onder hem vandaan gerukt: een onheilspellend telefoontje van de dokter. Waar Larry de gehele film zich afvroeg waarom hem die ellende overkwam (één bepaalde, religieuze zienswijze) had hij zich ook kunnen afvragen “waarom niet?” Zelf lijkt hij al een mogelijke visie in zijn colleges te geven, die hij vreemd genoeg niet toepast op zijn eigen leven: het universum is willekeur.

De twee mogelijke zienswijzen zijn een (on)rechtvaardige god versus een chaotisch goddeloos universum. Voor beiden valt wat te zeggen in de film. Gopnik geeft in zijn colleges de weg van willekeur weer: hij vertelt over Schrodingers kat, die wiskundig gezien, zowel dood als levend kan zijn (nog een dualiteit). Hij vertelt over de willekeur van het universum en bewijst deze met een wiskundige formule. Maar net als in The Man Who Wasn’t There (2001) wordt tegenover wetenschap ook religie als optie geplaatst, want aan de andere kant lijkt een goddelijk plan ten grondslag te liggen aan een aantal scènes, zij het dat de aanwezige god er eveneens een is van vage spelletjes en weinig antwoorden. Zo is er een duidelijke parallel tussen Larry Gopnik en zijn vrouws nieuwe minnaar, Sy Ableman. Beiden hebben een vergelijkbaar ongeluk op exact hetzelfde moment, zij het dat Sy Ableman het ongeluk niet overleeft. Er zijn meer manieren waarop God een actieve rol lijkt te spelen. Op een gegeven moment zit er zelfs een scène in de film die te interpreteren valt als een directe afwijzing van God’s bestaan door Larry.

Santana en “The Airplane”

Larry krijgt platen toegestuurd doordat zijn zoon een abonnement heeft genomen bij een soort van ECI. Larry wil ze niet en wordt op de minst gelegen momenten gebeld door een vertegenwoordiger die zich afvraagt waar de betalingen blijven. De plaat in kwestie die betaald moet worden is Santana’s Abraxas. Het antwoord van Gopnik is: “I Don’t want Santana- Abraxas, I don’t need Santana-Abraxas, I didn’t listen to Santana-Abraxas.” Abraxas is een esoterische term die het goddelijke omvat: een woord dat zowel God als Duivel inhoudt. Santana betekent heilige. Je zou deze scène kunnen zien als een komische scène vol leedvermaak, maar je kunt het ook zien als een afwijzing van het heilige en het goddelijke door Larry: “I don’t want Holy-Deity, I don’t need Holy-Deity, I didn’t listen to Holy-Deity”. Het is een typisch duister spelletje dat de Coens spelen: ze heersen als goden vol leedvermaak over hun universum.

Het spiegelen van personages en de dualiteit van scènes uit zich ook in de structuur van de film. Zowel begin als einde verwijzen naar elkaar en vormen een soort van spiegel. Eerste scène: muziek van Jefferson Airplane, zoon in een klaslokaal die een drugsdealende klasgenoot probeert te betalen maar wordt tegengehouden door leraar, Larry bij de dokter . Laatste scène: Larry krijgt uitslag van de dokter, zoon probeert drugsdealer te betalen maar wordt tegengehouden door tornado, muziek van Jefferson Airplane. ABC-CBA. Dat het universum van Larry lijkt te bestaan uit willekeur betekent niet dat de Coen’s geen logische structuur aan de film ten grondslag hebben gelegd. Het open einde wordt al voorspeld in het open einde van de openingsscène met de Dybbuk en het open einde van het Goy’s Teeth-segment. We krijgen geen antwoorden, Larry wordt net als de kijker geteisterd door willekeur, maar er is misschien wel een grondslag te ontdekken. Het hangt ervan af hoe je de film bekijkt: of het universum heeft willekeur en het heeft geen zin om antwoorden te zoeken, óf er bestaat een god en Larry probeert deze te rationaliseren terwijl God weigert zich te verantwoorden. Het laatste shot geeft mogelijkheden voor beide antwoorden: God geeft in Job in de orkaan aan dat hij zich niet hoeft te verantwoorden, maar je zou de orkaan, waarbij de zoon op zijn minst gewond raakt, ook kunnen zien als een van de zoveelste grillen van een goddeloos universum.


Onderwerpen: , , , , , ,


Reageer op dit artikel