Oprekken van de documentaire vorm.
Het IDFA volgens Theo (3)

27 november 2013 · · IDFA 2013 + Kritiek + salonindien.doc

hashtag chicago girl

Na een aantal dagen zo’n vijf films op een dag gezien te hebben beginnen alle documentaires op elkaar te lijken. Zelden wordt afgeweken van de standaard “pratende hoofden afgewisseld met archiefbeelden”-structuur, wat een bepaalde eentonigheid oplevert. De films van vandaag, hoewel wisselend in kwaliteit, weten een nieuwe impuls te geven aan de afwisseling van pratende hoofden met archief beelden. De ene film, #chicagoGirl door beeldtaal te lenen van sociale media, de andere film, An Inconsolable Memory, door de grenzen van archiefmateriaal en de grenzen binnen de interviews op te zoeken en de structuren van het maken van de documentaire expliciet te benadrukken.

#chicagoGirl: The Social Network Takes on a Dictator (2013)

De oorlog in Syrië is onoverzichtelijk en chaotisch, de wereld van Social Media evenzeer. #chicagoGirl: The Social Network Takes on a Dictator combineert beiden echter op zo’n manier, dat er een overzichtelijke, zij het wat oppervlakkige documentaire overblijft.

De jonge Ala’a is een typische Amerikaanse tiener van een Syrische achtergrond, die haar tijd spendeert met facebook en twitter. Dan breekt de hel los in Syrië, en Ala’a gebruikt haar Facebook-account en Twitter-account opeens voor geheel andere doeleinden. Ze verwaarloost haar studie, haar vrienden en haar bijbaantje, maar wordt als meisje in een land met vrij internet en vrijheids van meningsuiting opeens een spil in de Syrische revolutie: vanuit haar huiskamer organiseert ze protesten, verwijst ze groepen naar elkaar door, beschermt ze accounts en wachtwoorden, stuurt de gefilmde beelden van Syrische bodem naar newsoutlets, e.d. Doordat ze in een land leeft waar de Syrische regering geen macht heeft over haar internet en haar familie kan Ala’a vrijer handelen dan haar Syrische vrienden, en via haar Facebook, Twitter, E-mail en Youtube-accounts wordt ze onmisbaar voor de revolutie.

Dieper dan dat gaat #chicagoGirl eigenlijk niet in op de materie. Er wordt niet diepgegaan op de sociale implicaties van Ala’a status, en de documentaire ontstijgt nooit de indruk van registratie. Dit blijkt niet erg te zijn, want als overzichtelijke chronologie van de gebeurtenissen in Syrië werkt de film wonderwel. #chicagoGirl is een snelle geschiedenis van de Syrische revolutie, helder en chronologisch uiteengezet, iets wat vele newsoutlets amper gelukt is. De helderheid van de tijdslijn wordt slim genoeg geleend van Facebook. De montage gebruikt het effect van de facebooktijdslijn om visueel duidelijk te maken waar we in het verhaal zitten en hoe deze met elkaar verbonden zijn. Soms wordt er een zijweg ingepland, als een soort van youtube-embed. Door de overzichtelijke lay-out van sociale media te lenen, en niet het wespennest aan sociale communicaties en de tijdrovende afleidingen die Facebook helaas ook rijk is, wordt #chicagogirl een van de meest heldere uiteenzettingen van de Arabische lente die nog steeds voortsleept, en de rol die Social Media daar in gespeeld heeft.

★★★½☆

An Inconsolable Memory

An Inconsolable Memory (2013)

Aryan Kaganof is een regisseur van Zuid-Afrikaanse origine, die in Nederland ooit films heeft gemaakt onder zijn geboortenaam Ian Kerkhof. Bekende films zijn Gouden Kalf-winnaar Kyodai Makes the Big Time (1992) en gabberfilm Naar de klote! (1996).Inmiddels werkt Kaganof al weer jaren op Zuid-Afrikaanse bodem, en na het commerciële uitstapje met Naar de klote! maakt hij inmiddels weer films in de experimentele en weerbarstige stijl van Kyodai Makes the Big Time. Ook An Inconsolable Memory is een uiterst experimentele en ongrijpbare documentaire, die gezien kan worden als een thematisch broertje van Claude Lanzmann’s The Last of the Unjust (ook te zien op dit festival), maar dan duidelijker gestoeld in vormexperimenten.

Net als The Last of the Unjust draait An Inconsolable Memory om de subjectiviteit van de herinnering, van de eigen ervaring. Ook hier speelt een (voor een groot deel van de speelduur onuitgesproken) trauma, een moreel dilemma, de hoofdrol, en de vraag hoe de verschillende ervaringen en herinneringen rondom dit morele dilemma met elkaar te rijmen vallen. De film begint als een zoektocht naar de origine en geschiedenis van de Zuid-Afrikaanse Opera-compagnie Eoan, grotendeels bestaande uit mensen met een gemixte raciale achtergrond, oftewel in de ogen van de Zuid-Afrikaanse boerders “Kleurlingen”, een racistische term die zelfs door de regering gebezigd werd. De groep trad op voor uitverkochte zalen, verdeeld door segregatie. Twee rijen met donkere mensen, 8 rijen, gescheiden van de rest, met de rijke blanke boeren. Dat dit een probleem was voor de mensen op het podium, die zelf behoorden tot de gestigmatiseerde bevolkingsgroepen, werd genegeerd, en er werd gefocust op de opera en het succesverhaal van de compagnie.

Dat dit verhaal verschillende visies en herinneringen oplevert, die soms voorbij lijken te gaan aan het nationale Zuid-Afrikaanse trauma, gebruikt Kaganof net als Lanzmann als springplank voor bespiegelingen op menselijke ervaringen, het verbloemen van trauma, de vergankelijkheid van geschiedenis, en het verhaal achteraf als gevaar voor de waarheid. Waar Lanzmann dit thema aan probeert te stippen door zoveel mogelijk afstand te bewaren, de camera en de locatie zo objectief mogelijk in beeld probeert te brengen, gaat Kaganof er van uit dat film en herinnering per definitie subjectief zijn. Hij onderstreept dit door regelmatig extreem in te zoomen op een klein detail in de achtergrond, alsof hij daarmee visueel benoemt dat dit een interpretatie is van het gesprek op dat moment.

Vaker roept de film aandacht naar zichzelf, en aandacht naar film als een representatie van subjectieve herinneringen. Net als in het briljante en gedurfde laatste shot van Kyodai Makes the Big Time beroept Kaganof zich op herhalingen. Een van de theses in de film is dat herinnering herhaling is, “memory is replay”, een moment dat je enkel achteraf kan oproepen en dat telkens van betekenis lijkt te veranderen, dat ongrijpbaar is. Regelmatig keren dus dezelfde beelden terug, in een andere context. Daarmee benadrukt Kaganof niet alleen de vluchtigheid en ongrijpbaarheid van herinnering, maar ook dat een gebeurtenis altijd individueel ervaren wordt door de verschillende participanten. De betekenis die de ene persoon verschaft aan een gebeurtenis, hoeft niet hetgene te zijn wat een andere persoon verschaft.

De aandacht op de vorm van documentaire, de intrinsieke subjectiviteit van montage en camerawerk, culmineert in de laatste twintig minuten, waarin weer een beeld terugkeert van ver uit het begin van de film. Daar was een beeld te zien waarvan we de context misten, waarvan we de beelden niet konden plaatsen. Door terug te keren naar dat ene beeld, lang nadat we de benodigde informatie te zien hebben gekregen, wordt ook dit beeld gehercontextualiseerd. Het trauma wat zo lang verborgen is gebleven blijkt vol in beeld te zijn geweest: hidden in plain sight. Kaganof blijkt een meestermanipulator die aandacht zoekt voor de dwingende vorm van documentaires, de manipulatie die meespeelt bij filmmaken. Hij laat zien hoe subjectief film is, hoe makkelijk beelden te manipuleren zijn, in een vorm te gieten.

Hij vraagt op eenzelfde wijze aandacht voor de manipulatieve subjectiviteit van film door op een gegeven moment een scène te filmen waarvan het subject dacht dat het niet gefilmd zou worden. Door haar voluit te laten spreken in de veronderstelling dat dit niet vastgelegd word komen we dichterbij haar subjectieve waarheid, haar diepste gevoelens. Dat dit eventueel de ongeschreven morele regels van documentairemakers breekt deert niet, want het onderstreept het idee dat de moraliteit van film in wezen onbespreekbaar is. Herinneringen blijken ongrijpbaar, subjectief en moreel niet vast te pinnen en ook film blijkt een wespennest van tegenstrijdigheden, onuitgesproken en onduidelijk geformuleerde ervaringen, subjectieve manipulaties. Net als Lanzmann gaat Kaganof er van uit dat herinnering ongrijpbaar is, en film een ontoereikende vervanging van herinnering. Waar Lanzmann echter vecht tegen de bierkaai door zijn film zo objectief mogelijk proberen te laten zijn, daar omarmt Kaganof de complexe, immorele, manipulatieve, leugenachtige, onderbewuste en ongrijpbare elementen van film om dezelfde kwaliteiten van de herinnering te benadrukken. Het is fantastisch.

★★★★½


Onderwerpen: , , , , , , ,


Reageer op dit artikel