Star Trek Into Darkness (2013)
Een lichtpuntje in recycle-Hollywood

5 juni 2013 · · Analyse + Kritiek

Star Trek Into Darkness

Met Star Trek Into Darkness levert regisseur J.J. Abrams in ieder geval wat je van een prima hedendaagse blockbuster mag verwachten. Het tweede deel uit de reboot-reeks van de Star Trek-franchise heeft nog meer dan zijn voorganger een onafgebroken vaart, grootse special effects-sequenties, een geslaagde mix van actie en humor, en een strakke, gelikte vormgeving. Het budget van zo’n 190 miljoen dollar spat van het scherm af, net als Abrams’ lensflares overigens, dit maal in 3D. Door al dat non-stop spektakel kan makkelijk over het hoofd worden gezien dat de échte kwaliteiten van de film als blockbuster, als stuk popcultuur, eigenlijk vooral ergens anders liggen. In navolging van Star Trek (2009) laat Star Trek Into Darkness namelijk op fascinerende wijze zien hoe Hollywoods huidige recyclemanie toch ook nieuwe, unieke mogelijkheden biedt. Abrams en schrijvers Alex Kurtzman, Roberto Orci en Damon Lindelof koppelen de status van de film als reboot namelijk op vrij ingenieuze wijze aan de inhoud.

Sinds het begin van Star Trek: The Original Series in 1966 hebben de vele makers van de Star Trek-franchise met een canon van vijf televisieseries en tien films altijd erg veel tijd en energie gestoken in hun poging alle fictieve feiten en gebeurtenissen met elkaar in overeenstemming te brengen in één grote, coherente samenhang. Toen Abrams aankondigde zich met zijn Star Trek te gaan richten op de jongere jaren van de personages van de originele serie, leken hij en zijn team de bestaande Star Trek continuiteit simpelweg verder te gaan invullen met een prequelreeks. Maar ze bleken interessantere plannen te hebben.

Want al aan het begin van Star Trek duikt er uit het niets een groepje tijdreizende radicale Romulans uit de toekomst op, die op eigen houtje uit wraak een ‘aanslag’ plegen door Spocks thuisplaneet Vulcan en het grootste deel van haar bewoners te vernietigen. Deze gebeurtenis heeft grote gevolgen, zo blijkt nu ook in Star Trek Into Darkness. Die aanslag veroorzaakt een alternatieve tijdlijn, afgesplitst van het oorspronkelijke, primaire universum, zoals door de personages in Star Trek zélf al wordt geconcludeerd. Met de reboot creëert Abrams zo een nieuwe continuïteit parallel aan het oorspronkelijke universum, die nu met Star Trek Into Darkness wordt voortgezet.

Zo blijkt Starfleet als gevolg van de aanslag inmiddels flink veranderd. De organisatie, die vooral als doel had vredelievende ontdekkingsreizen te ondernemen, is steeds militanter geworden. Ook laat een nieuwe terrorist van zich horen, John Harrison, gespeeld door de charismatische Benedict Cumberbatch. Hij pleegt een aanslag op een gebouw van Star Fleet, waardoor de boel verder dreigt te escaleren. Kirk (Chris Pine), Spock (een uitstekende rol van Zachary Quinto) en de rest van de bemanning van The Enterprise dreigen hierdoor tegen de eigen principes in verwikkeld te raken in een twijfelachtige militaire missie.

Star War on Terror

Als Abrams met Star Trek een symbolische film over 9/11 heeft gemaakt, dan is het niet meer dan logisch dat het vervolg vooral gaat over de reactie daarop. Star Trek Into Darkness gaat op niet mis te verstane wijze over de War on Terror: over hoe de VS en de rest van de Westerse wereld als gevolg van de aanslagen intern veranderen en over het militair ingrijpen in het Midden Oosten. Preventieve aanvallen, het gebruik van drones, het aangrijpen van terroristische aanslagen als aanleiding om een oorlog te beginnen tegen een “Evil Empire” dat niets te maken heeft met de aanslagen, een eigen invloed in het ontstaan van het terroristische kwaad… het zit er allemaal in, vertaald naar het Star Trek-universum.

Soms misschien wel weer té expliciet. Zo lopen Kirk en Spock en andere leden van Starfleet bij een bijeenkomst rond in grijze, quasi-fascistische uniforms (ook nog eens duidelijk afgekeken van Starship Troopers (Verhoeven, 1997). En aan het einde van de film wordt de boodschap nog even expliciet samengevat, zodat deze het publiek écht niet kan ontgaan: we moeten ervoor waken dat we onze principes niet opgeven uit naam van het verdedigen ervan. Maar voor zover Star Trek Into Darkness soms misschien een beetje doorschiet, staat daar een veel subtielere, bijna poëtische science fiction-verbeelding van het trauma van 9/11 en de War on Terror tegenover. Star Trek-bedenker Gene Roddenberry zag er tot zijn dood in 1991 altijd persoonlijk op toe dat in zijn fictieve universum de aarde met Starfleet – als stand-in voor de VS en het Westen – altijd een utopische samenleving was, een zonnige toekomstvisie die als voorbeeld diende voor de kijker. De wereld(en) daarbuiten, dáár speelden de échte conflicten zich af en bevonden zich de agressors.

Een zonnige toekomstvisie die in de vijf televisieseries en de tien oorspronkelijke films altijd zoveel mogelijk moest worden volgehouden, ook na zijn dood. Roddenberry zou zich allicht omdraaien in zijn graf, omdat Star Trek Into Darkness breekt met zijn dogma. Maar nu verbeeldt het reboot-concept van de afsplitsing van een parallel universum júist mooi symbolisch het trauma van 9/11 en War on Terror: als een gevoel van vervreemding, misplaatsing, ontheemding, als een breuk. 9/11 als een gebeurtenis die zich uit het niets in onze realiteit stortte, die ons uit een utopische droom wierp van permanente, vanzelfsprekende onaantastbaarheid, een onaantastbaarheid óók van onze eigen principes. Een gevoel dat dít niet onze toekomst had moeten zijn en dat we met de War on Terror op een zijspoor terecht zijn gekomen. Abrams en zijn schrijvers maken zo niet alleen op een heel aardige manier gebruik van de mogelijkheden die het science fiction genre biedt: hun “prequel-sequel-reimagining-reboot” Star Trek Into Darkness laat zien hoe Hollywoods recyclemanie ook geheel eigen creatieve mogelijkheden kan bieden.

Into Spoilers

Abrams en zijn team gebruiken het science fiction concept van een parallel universum nog op een ándere geslaagde wijze om hun kritische visie te verbeelden. Star Trek Into Darkness wordt namelijk als tweede film van de reboot-reeks gelegd náást de tweede film uit de originele filmreeks, Star Trek II: The Wrath Of Khan (Meyer, 1982). Halverwege de film blijkt terrorist John Harrison namelijk niemand minder te zijn dan Khan, zodat beide ‘tweede’ films dus dezelfde schurk hebben.

Door de War on Terror is het ruimteschip van Khan en zijn volgelingen in Star Trek Into Darkness namelijk éérder onderschept dan oorspronkelijk het geval was in het oorspronkelijke universum. Hierdoor kunnen de gebeurtenissen uit onder andere The Wrath Of Khan in Abrams’ universum al niet meer plaatsvinden. Beide films sluiten elkaar dus uit, maar bevatten tóch ook duidelijke parallellen. Kritiek dat Abrams en zijn team voor hun film gemakzuchtig het populairste deel uit de originele filmreeks plunderen, of dat ze ook net zo goed voor een ándere schurk hadden kunnen kiezen, kan makkelijk ter zijde worden geschoven: ze creëren op deze wijze namelijk een interessante dialoog met The Wrath Of Khan.

Zo keren er bijvoorbeeld óók af en toe klassieke dialogen, kreten en zelf een climactische scène tussen Kirk en Spock uit The Wrath Of Khan terug in Star Trek Into Darkness. Wat opvalt is dat er hierbij telkens sprake is van een omkering tussen Kirk en Spock ten opzichte van de originele film. Een aardige hint aan de toeschouwer om Star Trek Into Darkness in zijn gehéél te benaderen als een soort inversie ván, ja bijna als een kritiek óp The Wrath Of Khan. Wat oorspronkelijk een wat simplistische verbeelding was van het slepende conflict met het Midden Oosten als “het kwaad, dat is de ander”, is nu een aanvullende nuancering door ook “het kwaad in zichzelf” te onderzoeken.


Onderwerpen: , , ,


Reageer op dit artikel